पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
वारस नसलेले घराणे
कुरूंचा तरुण राजा विचित्रवीर्य मुलगा न होताच वारला. त्याच्या मागे दोन विधवा राण्या होत्या, अंबिका आणि अंबालिका. दोघी सख्ख्या बहिणी. आता राजघराणे खुंटायची वेळ आली होती. अशा वेळी भावाने भावासाठी पुत्र निर्माण करावा, अशी शास्त्राची परवानगी होती. म्हणून विचित्रवीर्याची आई, राणी सत्यवती, हिने आपल्या थोरल्या मुलाला बोलावले. ते होते महर्षी व्यास. व्यास रात्री अंबिकेकडे आले. त्यांचा सावळा चेहरा, तांबूस जटा आणि जळजळीत डोळे तिने पाहिले. ती घाबरली आणि तिने डोळे गच्च मिटून घेतले. नंतर व्यास आईला म्हणाले, “तिच्या मुलाला दहा हजार हत्तींचे बळ असेल. तो ज्ञानी होईल, आणि त्याला शंभर मुलगे होतील. पण त्याच्या आईने जे केले, त्यामुळे तो आंधळा जन्माला येईल.” सत्यवती म्हणाली, “आंधळा माणूस कुरूंचा राजा होऊ शकत नाही. कुळाला आणखी एक मुलगा द्या, जो राजा होऊ शकेल.”
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
तीन राजपुत्र
मग व्यास अंबालिकेकडे आले. त्यांना पाहताच भीतीने ती पांढरीफटक पडली. व्यास म्हणाले, “तू पांढरी पडलीस, म्हणून तुझा मुलगाही पांढरा होईल. त्याचे नाव पांडू असेल. पांडू म्हणजे पांढरा.” काही काळाने अंबिकेला आंधळा मुलगा झाला, धृतराष्ट्र. अंबालिकेला पांडू झाला. पुढे सत्यवतीने अंबिकेला पुन्हा एकदा व्यासांकडे जायला सांगितले. पण अंबिकेला त्यांचा तो उग्र चेहरा आठवला. तिने आपले दागिने एका दासीला घातले, आणि स्वतःऐवजी तिला पाठवले. दासीने ऋषींची आदराने सेवा केली, आणि ते तिच्यावर प्रसन्न झाले. ते तिला म्हणाले, “यापुढे तू दासी राहणार नाहीस. आणि तुझा मुलगा पृथ्वीवरचा सर्वांत ज्ञानी माणूस होईल.” तिचा मुलगा म्हणजे विदुर. अशा रीतीने कुरूंच्या घरात तीन राजपुत्र झाले: धृतराष्ट्र, पांडू आणि विदुर.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
गांधारीने डोळे बांधले
विचित्रवीर्याचे थोरले भाऊ भीष्म घराचा सांभाळ करत होते. धृतराष्ट्रासाठी त्यांनी गांधार देशाच्या राजाकडे त्याची मुलगी गांधारी मागितली. नवरा मुलगा आंधळा होता, म्हणून राजा कचरला. पण कुरूंचे थोर कुळ आणि त्यांची कीर्ती त्याच्या मनात आली, आणि त्याने होकार दिला. आपला पती आंधळा आहे, हे गांधारीला कळले. पतीवरच्या प्रेमापोटी आणि आदरापोटी तिने स्वतःचेही डोळे बांधून घेतले. मग कुरूंची राजधानी हस्तिनापूर, तिथे तिचे धृतराष्ट्राशी लग्न झाले. पांडू राजा झाला. त्याला दोन बायका होत्या. एक कुंती, कुंतिभोज राजाची मुलगी. दुसरी माद्री, मद्र देशाची राजकन्या.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
हरणाचा शाप
एकदा पांडू हिमालयात शिकार करत होता. तिथे त्याला एक मोठा हरिण आपल्या हरिणीशी रत झालेला दिसला. पांडूने दोघांनाही बाण मारले. पण तो हरिण खरे तर एक ऋषी होते. पत्नीबरोबर राहण्यासाठी त्यांनी हरणाचे रूप घेतले होते. ते खाली कोसळले आणि माणसाच्या आवाजात रडू लागले. ऋषी म्हणाले, “हरणाला मारलेस, म्हणून मी तुला दोष देत नाही. पण अशा वेळी कोणता सज्जन एखाद्या जिवाला मारेल? मी सुखात होतो, आणि तू मला मारलेस. म्हणून हा माझा शाप आहे. तू जेव्हा वासनेने आपल्या पत्नीजवळ जाशील, त्याच क्षणी तू मरशील. आणि त्या वेळी जी पत्नी तुझ्याबरोबर असेल, ती तुझ्या मागोमाग यमलोकी जाईल.” एवढे बोलून ऋषींनी प्राण सोडला. पांडू आपल्या पत्नींबरोबर रडला. मग त्याने आपले दागिने ब्राह्मणांना दान केले. आणि ते तिघे शतशृंग पर्वतावर ऋषींच्या सहवासात तपस्व्यांसारखे राहू लागले. शतशृंग म्हणजे शंभर शिखरांचा पर्वत.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
देवाकडून पुत्र
आपल्याला मुलगा नाही, याचे पांडूला फार दुःख होते. तो कुंतीला म्हणाला, “असे म्हणतात की ज्याला पुत्र नाही, त्याला स्वर्ग मिळत नाही. माझ्यासारख्या संकटात सापडलेल्या माणसाला दुसऱ्याकडून पुत्र मिळवायची शास्त्राची परवानगी आहे. तू एखाद्या पवित्र ब्राह्मणापासून पुत्र मिळव.” कुंती म्हणाली, “मी लहान असताना दुर्वास नावाच्या मोठ्या सामर्थ्यवान ऋषींची सेवा केली होती. त्यांनी मला एक मंत्र दिला. तो देवांना बोलावण्याचा मंत्र आहे. त्याने मी हव्या त्या देवाला बोलावू शकते. त्याला माझ्याकडे यावेच लागेल, आणि त्याच्या कृपेने मला पुत्र होईल.” पांडू म्हणाला, “न्यायाचा देव धर्म, त्याला बोलाव. त्याच्या मुलाचे मन कधीही वाईटाकडे वळणार नाही.” मग कुंतीने धर्माला बोलावले, आणि तिला मुलगा झाला. आकाशातून वाणी झाली, “हा मुलगा सर्वांत धर्मनिष्ठ होईल, आणि पृथ्वीवर राज्य करेल. त्याचे नाव युधिष्ठिर असेल.”
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
गांधारीचे दुःख
इकडे गांधारीला दिवस जाऊन पूर्ण दोन वर्षे झाली होती. तिने एकदा व्यासांची चांगली सेवा केली होती. म्हणून त्यांनी तिला शंभर पुत्रांचा वर दिला होता. तेवढ्यात कुंतीला मुलगा झाल्याचे तिच्या कानावर आले. वाट पाहून ती थकली होती, आणि दुःखाने वेडीपिशी झाली होती. तिने स्वतःच्याच पोटावर प्रहार केला. पोटातून मांसाचा एक गोळा बाहेर पडला. तो लोखंडाच्या गोळ्यासारखा कठीण होता. ती तो फेकून देणार, इतक्यात व्यास आले. ती म्हणाली, “आपण मला शंभर पुत्रांचे वचन दिले होते. आणि इथे तर नुसता मांसाचा गोळा आहे.” व्यास म्हणाले, “माझे शब्द कधी खोटे ठरत नाहीत. मी थट्टेतसुद्धा कधी खोटे बोललो नाही.” त्यांनी तुपाने भरलेले शंभर घडे आणवून लपवून ठेवले. मग त्या गोळ्यावर थंड पाणी शिंपडले. काही काळाने त्याचे एकशे एक तुकडे झाले. प्रत्येक तुकडा अंगठ्याएवढा होता. ते तुकडे त्या घड्यांत ठेवले. व्यास म्हणाले, “दोन वर्षांनी हे घडे उघडा.”
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
गाढवासारखे ओरडणारे बाळ
आता कुंतीने वायूला, म्हणजे वाऱ्याच्या देवाला, बोलावले. तिला भीम झाला, बलवानांतला बलवान. त्याच दिवशी गांधारीच्या एका घड्यातून दुर्योधन जन्मला. जन्मताच तो गाढवासारखा ओरडला. त्याला उत्तर म्हणून गाढवे आणि कोल्हे ओरडू लागले. भयंकर वारे सुटले. धृतराष्ट्र घाबरला. त्याने विदुराला आणि ब्राह्मणांना बोलावले. तो म्हणाला, “माझा भाऊ पांडू, त्याचा मुलगा युधिष्ठिर सगळ्या राजपुत्रांत थोरला आहे. जन्माने राज्य त्याचे आहे. पण त्याच्यानंतर माझा मुलगा राजा होऊ शकेल का?” विदुर आणि ब्राह्मण म्हणाले, “हे अपशकुन सांगतात की आपला हा मुलगा आपल्या कुळाचा नाश करेल. कुळासाठी त्याचा त्याग करा. तरीही आपल्याला नव्याण्णव मुलगे राहतील.” पण धृतराष्ट्राचे मुलावर फार प्रेम होते. त्याला ते जमले नाही. महिनाभरात त्याला शंभर मुलगे झाले, आणि शिवाय एक मुलगी. त्यांनाच कौरव म्हणतात.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
अर्जुन आणि जुळे
पांडूला आणखी एक मुलगा हवा होता, सगळ्यांहून श्रेष्ठ. देवांचा राजा इंद्र याची कृपा मिळवण्यासाठी तो खूप काळ सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत एका पायावर उभा राहिला. मग कुंतीने इंद्राला बोलावले, आणि तिला अर्जुन झाला. मेघगर्जनेसारखी वाणी झाली, “हा शिवासारखा पराक्रमी होईल, आणि तुझी कीर्ती दूरदूर पसरवेल.” पांडूला आणखी मुलगे हवे होते. पण कुंती म्हणाली, “अशा रीतीने चौथे मूल होऊ देणे शहाणे लोक योग्य मानत नाहीत.” मग माद्री पांडूला म्हणाली, “कुंती आणि मी सारख्याच आहोत. तरी मला मूल नाही. आपण माझ्यासाठी तिला विचारा.” कुंतीने तिला एकदा एका देवाला बोलावू दिले. माद्रीने अश्विनीकुमारांना बोलावले. ते जुळे देव आहेत. तिला जुळे मुलगे झाले, नकुल आणि सहदेव. पांडूने माद्रीसाठी पुन्हा विचारले, तेव्हा कुंतीने नकार दिला. ती म्हणाली, “तिने एकदा बोलावले आणि दोन मुलगे मिळवले. तिने मला फसवले. आपण मला पुन्हा विचारू नका.” अशा रीतीने पांडूला पाच मुलगे झाले. तेच पांडव.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
वसंतातला एक दिवस
इतकी वर्षे पांडू त्या ऋषींच्या शापाच्या सावटाखाली जगत होता. कुंती त्याला अगदी जपत होती. एके दिवशी वसंत ऋतूत तो एकटाच माद्रीबरोबर वनात फिरत होता. प्रत्येक झाड फुलांनी बहरले होते. माद्रीने तलम, हलके वस्त्र नेसले होते. पांडूच्या मनात वणव्यासारखी वासना भडकली. शाप विसरून त्याने तिच्या इच्छेविरुद्ध तिला धरले. माद्री भीतीने थरथरत होती. तिने सगळ्या ताकदीने त्याला विरोध केला, पण तो थांबला नाही. आणि तिच्याशी समागम करताच पांडू मरण पावला. ऋषींनी सांगितले होते, तसेच घडले. माद्री त्याचा देह धरून मोठ्याने आक्रोश करू लागली. कुंती मुलांना घेऊन धावत आली. माद्रीने हाक मारली, “कुंती, तू एकटीच ये. मुलांना मागेच राहू दे.”
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
माद्री पतीमागे गेली
कुंती रडत म्हणाली, “मी त्यांना किती जपले होते! तू त्यांना एकटीच वनात का घेऊन गेलीस?” माद्री म्हणाली, “मी रडून रडून त्यांना आवरत होते. पण त्यांना स्वतःला आवरता आले नाही.” कुंती म्हणाली, “मी थोरली पत्नी आहे. आपल्या पतीमागे मला जाऊ दे. तू इथे राहा आणि मुलांना वाढव.” माद्री म्हणाली, “त्यांचा देह अजून माझ्या मिठीत आहे. मीच त्यांच्यामागे जाईन. मी जिवंत राहिले, तर तुझ्या मुलांना मी कधीच आपल्या मुलांसारखे वाढवू शकणार नाही. पण तू माझ्या मुलांना आपल्या मुलांसारखे वाढवू शकशील.” मग माद्री पांडूच्या चितेवर चढली आणि त्याच्याबरोबर मरण पावली. शापात सांगितले होते, तसेच झाले.
पांडव आणि कौरवांचा जन्म
हस्तिनापुराला परत
शतशृंगावरच्या ऋषींनी कुंतीला, पाच मुलांना आणि दोन्ही देहांना हस्तिनापुराला आणले. सगळे नगर त्यांना सामोरे आले. भीष्म, धृतराष्ट्र, विदुर, गांधारी आणि शंभर कौरव राजपुत्रही आले. सर्वांत वृद्ध ऋषी उठून उभे राहिले. ते म्हणाले, “हे पांडू राजाचे पुत्र. देवांच्या कृपेने ते त्याला झाले. सतरा दिवसांपूर्वी पांडू मरण पावला, आणि माद्री त्याच्याबरोबर चितेवर गेली. नष्ट होऊ घातलेले कुरूंचे कुळ त्याने पुन्हा उभे केले. त्याच्या पुत्रांचा सन्मानाने स्वीकार करा.” मग सगळ्यांच्या डोळ्यांदेखत ते ऋषी अदृश्य झाले. पांडूचे पाच पुत्र आणि धृतराष्ट्राचे शंभर पुत्र झपाट्याने मोठे होऊ लागले, सरोवरातल्या कमळांच्या ताटव्यासारखे. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १०६, ११०, ११५, ११८ ते १२० आणि १२२ ते १२६ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. व्यासांना बोलावण्यापूर्वी सत्यवतीचे भीष्मांशी झालेले बोलणे (विभाग १०३ ते १०५), त्या ऋषींचे किंदम हे नाव, पांडूचे लांबलचक विलाप, लहानगा भीम पडला आणि खडक फुटला ती घटना, अर्जुनाच्या जन्माला आलेल्या देवांची यादी, आणि धृतराष्ट्राला दासीपासून झालेला मुलगा युयुत्सु, हे सगळे इथे गाळले आहे. विभाग ११० सांगतो की गांधारीला शंभर पुत्रांचा वर शिवाकडून मिळाला. इथे विभाग ११५ प्रमाणे तो व्यासांकडून मिळाला असे सांगितले आहे.