पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
गाईंची लूट
पाच पांडव भाऊ वेष बदलून मत्स्य लोकांचा राजा विराट याच्या दरबारात राहत होते. लपून राहायचे वर्ष पुरे होण्याआधी कोणी त्यांना ओळखले, तर पुन्हा बारा वर्षे वनात जावे लागणार होते. युधिष्ठिर कंक नावाने राजाशी फासे खेळत असे. भीम आचारी होता. त्यांची पत्नी द्रौपदी राणीची दासी होती. मोठा धनुर्धर अर्जुन स्त्रीचा वेष घेऊन बृहन्नडा नावाने राजकन्येला नाच शिकवत होता. ते वर्ष संपतच आले होते. तेवढ्यात त्रिगर्त नावाच्या लोकांनी विराटाच्या गाई पळवल्या. राजा आपले सगळे सैन्य घेऊन त्यांच्या मागे गेला. चार पांडवही त्याच्याबरोबर गेले. फक्त अर्जुन मागे राहिला.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
राजपुत्राची बढाई
नेमक्या त्याच वेळी कुरूंनी राजाच्या कुरणांवर हल्ला केला. त्यांनी साठ हजार गाई हाकून नेल्या. त्यांचा प्रमुख होता दुर्योधन, पांडवांचा चुलतभाऊ आणि शत्रू. त्याच्याबरोबर घराण्याचे वृद्ध पितामह भीष्म होते, शस्त्रविद्येचे गुरू द्रोणाचार्य होते, आणि धनुर्धर कर्ण होता. मुख्य गुराखी धावत राजवाड्यात आला. राजाचा तरुण मुलगा, राजपुत्र उत्तर, तिथे स्त्रियांमध्ये बसला होता. गुराखी म्हणाला, “उठा, आणि गाई परत आणा. आपले वडील नेहमी अभिमानाने सांगतात, माझा मुलगा मोठा वीर आहे.” उत्तर म्हणाला, “मला रथ चालवायला कोणी मिळाला, तर मी आजच जाईन. सारथी असता, तर मी असा लढलो असतो, की कुरू एकमेकांना विचारू लागले असते, ‘हा प्रत्यक्ष अर्जुन तर नव्हे?’”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
नाच शिकवणारी सारथी
अर्जुनाने हे ऐकले. त्याने हळूच द्रौपदीला आपल्याविषयी सांगायला सांगितले. म्हणून ती राजपुत्राला म्हणाली, “बृहन्नडेने पूर्वी एकदा अर्जुनाचा रथ चालवला होता. तिच्यासारखा सारथी दुसरा नाही.” उत्तराने आपल्या बहिणीला, राजकन्येला, तिच्या नाचाच्या गुरूला बोलवायला पाठवले. अर्जुन म्हणाला, “मला रथातले काय कळते? मला फक्त गाता येते आणि नाचता येते.” उत्तर म्हणाला, “गाणारी असो की नाचणारी, तू फक्त लगाम हाती घे.” चिलखत कसे घालायचे ते आपल्याला ठाऊकच नाही, असे अर्जुनाने दाखवले. ते पाहून मुली खो खो हसल्या. मग उत्तराने स्वतः त्याला चिलखत बांधले. ते निघाले तेव्हा राजकन्या आणि तिच्या मैत्रिणी ओरडून म्हणाल्या, “आमच्या बाहुल्यांसाठी छान छान वस्त्रे आणा हं, भीष्मांची आणि द्रोणांची.” अर्जुन हसून म्हणाला, “उत्तराने त्या महावीरांना हरवले, तर नक्की आणीन.”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
राजपुत्र पळाला
लवकरच ते कुरूंच्या सैन्यापाशी पोहोचले. ते सैन्य समुद्रासारखे पसरले होते. त्याची धूळ आकाशापर्यंत उडत होती. उत्तराच्या अंगावर काटा आला. तो म्हणाला, “त्यांच्याशी लढायची माझी हिंमत नाही. बाबांनी सगळे सैन्य नेले आहे. मी एकटा आहे, आणि अजून लहान आहे. रथ मागे फिरव.” अर्जुन म्हणाला, “गाई न घेता घरी गेलात, तर बायका-पुरुष सगळेच तुम्हांला हसतील. मी रथ मागे फिरवणार नाही.” उत्तर म्हणाला, “हसू देत. गाई गेल्या तरी चालतील.” त्याने रथातून उडी मारली, धनुष्य फेकून दिले, आणि तो पळत सुटला. अर्जुन ओरडला, “क्षत्रिय रणातून पळत नाही!” तो रथातून उतरला आणि त्याच्या मागे धावला. त्याची लांब वेणी आणि लाल वस्त्रे वाऱ्यावर उडत होती. ते पाहून कुरूंचे काही सैनिक हसू लागले.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
“तो कोण?”
पण कुरूंच्या सरदारांनी पुन्हा नीट पाहिले. ते म्हणाले, “त्याची मान अर्जुनासारखी आहे, बाहू अर्जुनासारखे आहेत. चालसुद्धा अर्जुनाचीच.” दुर्योधनाला आनंद झाला. तो म्हणाला, “तो अर्जुन असेल, तर पांडव ओळखले गेले. मग त्यांना आणखी बारा वर्षे वनात भटकावे लागेल.” शंभर पावलांच्या आत अर्जुनाने राजपुत्राला केसांना धरून पकडले. उत्तर रडत म्हणाला, “बृहन्नडे, मला सोड गं. मी तुला सोने देईन, दहा हत्ती देईन.” अर्जुन हसला आणि त्याला ओढत परत घेऊन आला. तो म्हणाला, “लढायचे नसेल, तर लगाम धरा. कुरूंशी मी लढतो.” थरथरणाऱ्या राजपुत्राला त्याने उचलून रथावर बसवले. मग तो स्मशानाजवळच्या एका शमीच्या झाडापाशी गेला. वर्षाच्या सुरुवातीला पांडवांनी आपली शस्त्रे तिथे बांधून ठेवली होती.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
“मी अर्जुन आहे”
अर्जुन म्हणाला, “झाडावर चढा आणि धनुष्ये खाली आणा.” उत्तर घाबरला. त्या झाडावर एक प्रेत लटकते आहे, असे लोक म्हणत. आणि खरेच, लोक दूर राहावेत म्हणून पांडवांनी तिथे एक प्रेत टांगले होते. पण अर्जुनाने त्याला सांगितले, तिथे फक्त धनुष्ये आहेत. मग राजपुत्र वर चढला आणि त्याने गाठोडी कापून सोडवली. आत सूर्यासारखी चमकणारी पाच मोठी धनुष्ये होती. त्यांतले सगळ्यांत मोठे होते गांडीव, अर्जुनाचे प्रसिद्ध धनुष्य. उत्तराने विचारले, “ही धनुष्ये कोणाची? आणि पांडव आता आहेत कुठे?” बृहन्नडेने सांगितले, “मी अर्जुन आहे. कंक म्हणजे युधिष्ठिर. आचारी भीम आहे. घोडेवाला आणि गुराखी हे जुळे भाऊ आहेत. आणि राणीची दासी द्रौपदी आहे.” उत्तराने अर्जुनाविषयी प्रश्न विचारून त्याची परीक्षा घेतली. अर्जुनाने सगळ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली. मग उत्तराने त्याला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “मी जे बोललो त्याबद्दल मला क्षमा करा. माझी भीती गेली. मी आपला रथ चालवीन.”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
वानरध्वज
अर्जुनाने हातातल्या बांगड्या काढल्या. पांढऱ्या कापडाने केस मागे बांधले. त्याने गांडीवाला दोरी चढवली आणि तिचा टणत्कार केला. मेघगर्जनेसारखा तो आवाज घुमला. कुरूंनी तो आवाज लगेच ओळखला. उत्तराचा सिंहध्वज त्याने झाडाच्या पायथ्याशी ठेवला. आणि आपला ध्वज उभारला. त्यावर एक मोठा वानर होता. मग त्याने शंख फुंकला. घोडे गुडघे टेकून बसले. उत्तर घाबरून रथातच मटकन खाली बसला. अर्जुन म्हणाला, “पाय घट्ट रोव आणि लगाम घट्ट धर. मी पुन्हा शंख फुंकणार आहे.”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
मोजणी उशिरा
कुरूंकडे भीष्मांनी महिने आणि वर्षे मोजली. ते म्हणाले, “पंचांगाच्या हिशोबाने तेरा वर्षे आधीच पुरी झाली आहेत. पांडवांनी आपले वचन अगदी तंतोतंत पाळले आहे. अर्जुनाला हे ठाऊक आहे. म्हणूनच तो प्रकट झाला आहे.” म्हणजे पांडव वेळेत ओळखले गेलेच नव्हते. तरीही दुर्योधन त्यांचे राज्य परत द्यायला तयार नव्हता. भीष्मांनी त्याला सैन्याचा एक भाग देऊन घराकडे पाठवले. बाकीचे सैन्य सज्ज उभे राहिले. अर्जुन जवळ आला, तेव्हा त्याचे दोन बाण द्रोणांच्या पायांपाशी येऊन पडले. द्रोण म्हणाले, “तो आपल्या जुन्या गुरूला नमस्कार करतो आहे.” पण अर्जुन दुर्योधनाला शोधत होता. तो उत्तराला म्हणाला, “त्याच्या मागे रथ घे.” टोळधाडीसारखे दाट बाण त्याने दुर्योधनाच्या सैनिकांवर सोडले, आणि शंख फुंकला. तो आवाज ऐकून गाईंनी शेपट्या उंचावल्या आणि त्या माघारी वळल्या.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
बाहुल्यांसाठी वस्त्रे
मग अर्जुन कुरूंच्या एकेका वीराशी लढला, आणि सगळ्यांना त्याने हरवले. शेवटी सगळ्यांनी मिळून त्याला घेरले. तेव्हा अर्जुनाने देवांचा राजा इंद्र याच्याकडून मिळालेले एक अस्त्र सोडले. ते माणसांची शुद्ध हरपून टाकत असे. त्याने पुन्हा शंख फुंकला. कुरूंचे वीर बेशुद्ध होऊन उभे राहिले. त्यांच्या हातांतून धनुष्ये गळून पडली. अर्जुनाला मुलींची इच्छा आठवली. तो उत्तराला म्हणाला, “ते बेशुद्ध आहेत तोवर त्यांच्यात जा. द्रोणांची पांढरी वस्त्रे, कर्णाची पिवळी आणि दुर्योधनाची निळी वस्त्रे घेऊन ये. पण भीष्मांपासून दूर राहा. हे अस्त्र कसे परतवायचे, ते त्यांना ठाऊक आहे.” उत्तराने उडी मारली, वस्त्रे घेतली आणि तो परत आला.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
कुरू परत गेले
अर्जुन आणि उत्तर परत निघाले, तेव्हा भीष्मांनी अर्जुनावर बाण सोडले. अर्जुनाने त्यांचे घोडे आणि सारथी मारले. दुर्योधन शुद्धीवर आला. तो भीष्मांवर ओरडला, “तो आपल्या हातून सुटला कसा?” भीष्म हसले. ते म्हणाले, “तू बेशुद्ध पडला होतास, तेव्हा तुझे शौर्य कुठे गेले होते? अर्जुन क्रूर कृत्ये करत नाही. म्हणूनच आपण सगळे जिवंत आहोत. घरी चल. गाई त्याला नेऊ दे.” मग कुरू घराकडे वळले. ते जात असताना अर्जुनाने आपल्या वडीलधाऱ्यांना वंदन केले. एकाच बाणाने त्याने दुर्योधनाचा रत्नजडित मुकुट फोडला. मग तो उत्तराला म्हणाला, “घोडे फिरव. तुझ्या गाई परत मिळाल्या.” परत येताना अर्जुन म्हणाला, “आम्ही कोण आहोत, हे अजून कोणाला सांगू नकोस. वडिलांना सांग, कुरूंना मी स्वतः हरवले.” शमीच्या झाडावर त्यांनी शस्त्रे पुन्हा ठेवली. अर्जुनाने पुन्हा वेणी घातली, आणि बृहन्नडा होऊन तो रथ नगरीत घेऊन आला.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
फासा
राजा विराट आधीच घरी परतला होता. त्याने त्रिगर्तांना हरवले होते. लवकरच दूत मुलाच्या विजयाचीही बातमी घेऊन आले. राजाला फार आनंद झाला. तो कंकाबरोबर फासे खेळायला बसला. तो म्हणाला, “बघ, माझ्या मुलाने कुरूंना हरवले.” युधिष्ठिर म्हणाला, “बृहन्नडा सारथी असताना तो हरणार तरी कसा?” राजा ओरडला, “माझ्या मुलाची तुलना तू एका नपुंसकाशी करतोस?” युधिष्ठिराने तेच पुन्हा म्हटले. तेव्हा विराटाने त्याच्या तोंडावर फासा फेकून मारला. त्याच्या नाकातून रक्त वाहू लागले. युधिष्ठिराने ते ओंजळीत धरले आणि द्रौपदीकडे पाहिले. तिने खूण ओळखली. तिने पाणी भरलेले सोन्याचे भांडे आणून ते रक्त त्यात झेलले.
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
एक थेंबही नाही
तेवढ्यात उत्तर बृहन्नडेला घेऊन दारापाशी आला. युधिष्ठिराने द्वारपालाच्या कानात सांगितले, “उत्तराला एकट्यालाच आत येऊ दे. रणांगणाबाहेर माझे रक्त सांडणाऱ्याला ठार मारीन, अशी बृहन्नडेने शपथ घेतली आहे. मला रक्त येताना तिने पाहिले, तर ती राजाला आणि त्याच्या सगळ्या माणसांना मारील.” उत्तर आत आला. त्याने कंकाला रक्तबंबाळ झालेले पाहिले. त्याने विचारले, “यांना कोणी मारले?” विराट म्हणाला, “मी. मी तुझी स्तुती केली, तर हा त्या नपुंसकाची स्तुती करू लागला.” उत्तर म्हणाला, “बाबा, आपण चूक केलीत. लवकर यांची क्षमा मागा.” राजाने क्षमा मागितली. युधिष्ठिर म्हणाला, “मी आपल्याला केव्हाच क्षमा केली आहे. पण माझे रक्त जमिनीवर पडले असते, तर आपण आपल्या राज्यासकट नष्ट झाला असतात.” मग विराटाने मुलाची स्तुती केली. उत्तर म्हणाला, “गाई मी परत आणल्या नाहीत. एका देवपुत्राने आणल्या. आता तो अदृश्य झाला आहे. मला वाटते, उद्या किंवा परवा तो प्रकट होईल.”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
वर्ष संपले
तिसऱ्या दिवशी पाचही भावांनी स्नान केले. पांढरी वस्त्रे घातली. आणि विराटाच्या सभेत राजांसाठी ठेवलेल्या आसनांवर ते जाऊन बसले. विराट आत आला आणि संतापला. तो म्हणाला, “कंक, तू माझ्याशी फासे खेळणारा. राजासनावर बसायची तुझी हिंमत कशी झाली?” अर्जुन हसला. तो म्हणाला, “हे इंद्राच्या शेजारी बसण्याच्या योग्यतेचे आहेत. हे धर्मराज युधिष्ठिर. आपला आचारी भीम आहे. त्यानेच कीचकाला मारले. आपला घोडेवाला नकुल आहे, गुराखी सहदेव आहे, आणि राणीची दासी द्रौपदी आहे. मी अर्जुन. गर्भातल्या बाळांसारखे आम्ही आपल्या घरी, सुरक्षित आणि कोणाला न कळता, अज्ञातवासाचे वर्ष काढले.”
राजपुत्र उत्तराचे युद्ध
अभिमन्यूसाठी वधू
याच वीराने युद्ध जिंकले, असे उत्तराने वडिलांना सांगितले. विराटाने युधिष्ठिराची क्षमा मागितली. त्याने पांडवांना आपले सगळे राज्य देऊ केले. तो म्हणाला, “आणि अर्जुनाने माझ्या कन्येशी विवाह करावा.” अर्जुन म्हणाला, “एक वर्ष मी अंतःपुरात स्त्रियांमध्ये राहिलो. आपल्या कन्येने माझ्यावर वडिलांसारखा विश्वास ठेवला. मी तिच्याशी लग्न केले, तर लोक आम्हां दोघांवरही संशय घेतील. म्हणून मी तिला सून करून घेईन. तिचा विवाह माझा मुलगा अभिमन्यू याच्याशी होईल. तो कृष्णाचा लाडका भाचा आहे.” विराटाने आनंदाने होकार दिला. कृष्ण अभिमन्यूला घेऊन आला. त्याच्याबरोबर अनेक मित्र राजे आले. वाद्यांच्या गजरात आणि मेजवान्यांच्या थाटात राजकन्येचा विवाह अर्जुनाच्या मुलाशी झाला. महाभारत, विराटपर्व, विभाग ३५ ते ४६, ५२, ५३ आणि ६५ ते ७२ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. त्या भाषांतरात राजकन्येचे नाव उत्तरा आहे. त्रिगर्तांचा हल्ला आणि भीमाने विराटाला सोडवले ती घटना (विभाग २५ ते ३४), कुरूंची युद्धसभा (४७ ते ५१), कर्ण, द्रोण, कृपाचार्य, अश्वत्थामा आणि भीष्म यांच्याशी अर्जुनाची द्वंद्वयुद्धे (५४ ते ६४), शमीच्या झाडातल्या शस्त्रांचे वर्णन, अर्जुनाची दहा नावे, आणि विवाहाला आलेले पाहुणे आणि भेटी हे सगळे इथे गाळले आहे.