पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
रणांगणावरील गीता
एका मैदानावर दोन सैन्ये
पाच पांडव भाऊ आपले राज्य हरले होते. त्यांच्या चुलतभावाने, दुर्योधनाने, ते जिंकून घेतले होते. दुर्योधन हा अंध राजा धृतराष्ट्राचा थोरला मुलगा. पांडवांचा वनवास संपला, तरी दुर्योधनाने सुईच्या टोकाएवढीही जमीन परत दिली नाही. म्हणून आपल्या हक्कासाठी पांडव युद्धाला उभे राहिले. दोन्ही सैन्ये कुरुक्षेत्रावर आमनेसामने आली. कुरुक्षेत्र म्हणजे एक विशाल, पवित्र मैदान. प्रत्येक देशातून राजे आले होते. घरी फक्त मुले आणि म्हातारे उरले असावेत, असे वाटत होते. कुरूंच्या बाजूचे सेनापती होते घराण्याचे वृद्ध पितामह भीष्म. त्यांच्याबरोबर द्रोण आणि कृपाचार्य होते. त्या दोघांनी सगळ्या राजपुत्रांना युद्धविद्या शिकवली होती. भावांमधला मोठा धनुर्धर अर्जुन पांढरे घोडे जोडलेल्या रथात बसला होता. त्याचा सारथी होता कृष्ण, त्याचा मित्र आणि मामेभाऊ. मी मार्ग दाखवीन, पण स्वतः लढणार नाही, असे कृष्णाने वचन दिले होते.
रणांगणावरील गीता
अंध राजाला डोळे
इकडे वृद्ध राजा धृतराष्ट्र दुःखात बसला होता. आपल्या मुलांनी केलेल्या दुष्कृत्यांचा तो विचार करत होता. तेव्हा व्यास ऋषी एकांतात त्याच्याकडे आले. व्यास म्हणजे त्याचे पिता. त्यांना भूत, वर्तमान आणि भविष्य, तिन्ही काळ दिसत. व्यास म्हणाले, “तुझ्या मुलांची आणि या सगळ्या राजांची वेळ भरली आहे. दुःख करू नकोस. हे टळणार नाही. तुला युद्ध पाहायचे असेल, तर मी तुला दृष्टी देतो.” राजा म्हणाला, “माझ्याच आप्तांची कत्तल डोळ्यांनी पाहायची माझी इच्छा नाही. पण तिची हकिगत ऐकायला मला आवडेल.” मग व्यासांनी ते वरदान संजयाला दिले. संजय राजाच्या सेवेत होता. व्यास म्हणाले, “संजयाला सगळे दिसेल. दिवसा असो वा रात्री, उघडपणे घडो वा लपून, माणसांच्या मनातले विचारसुद्धा. कोणतेही शस्त्र त्याला इजा करणार नाही.” अशा रीतीने राजाने युद्ध संजयाच्या डोळ्यांनी ऐकले. संजयाने त्याला जे सांगितले, ते हे.
रणांगणावरील गीता
युद्धाचे नियम
लढाई सुरू होण्याआधी दोन्ही बाजूंच्या प्रमुखांनी न्याय्य युद्धाचे नियम ठरवले. प्रत्येकाने आपल्या बरोबरीच्याशी लढायचे. रथातला योद्धा रथातल्या योद्ध्याशी, घोडेस्वार घोडेस्वाराशी, पायदळातला सैनिक पायदळातल्या सैनिकाशी. वार करण्याआधी योद्ध्याने सावध करायचे. जो तयार नाही, जो दया मागतो, जो पळून जातो, किंवा ज्याचे शस्त्र हातातून गेले आहे, त्याच्यावर कोणीही वार करायचा नाही. सारथी, नगारे वाजवणारे आणि शंख वाजवणारे, यांच्यावर तर कधीच वार करायचा नाही. मग दोन्ही सैन्ये विस्मयाने एकमेकांकडे पाहत राहिली.
रणांगणावरील गीता
जिथे कृष्ण, तिथे विजय
सगळ्यांत थोरला पांडव युधिष्ठिर याने भीष्मांनी रचलेले कुरूंचे प्रचंड सैन्य पाहिले. आणि त्याचा चेहरा पांढराफटक पडला. तो म्हणाला, “अर्जुना, ज्या सैन्याच्या आघाडीला पितामह आहेत, त्याच्याशी आपण कसे लढायचे?” अर्जुन म्हणाला, “लढाया नुसत्या बळावर जिंकल्या जात नाहीत. त्या सत्याने, दयेने आणि धर्माने जिंकल्या जातात. आणि देवर्षी नारदांनीच सांगितले आहे, जिथे कृष्ण, तिथे विजय. कृष्ण आपल्याबरोबर आहे. मला दुःखाचे काहीच कारण दिसत नाही.” कृष्णाने मैदानापलीकडे बोट दाखवले. तो अर्जुनाला म्हणाला, “ते पाहा भीष्म. ढगांमधल्या सूर्यासारखे आपल्या सैन्याच्या मधोमध उभे आहेत. त्या रांगा फोडून पुढे जा, आणि त्यांना गाठ.”
रणांगणावरील गीता
शंख वाजले
मग भीष्मांनी सिंहासारखी गर्जना केली आणि आपला शंख फुंकला. ते ऐकून दुर्योधनाला आनंद झाला. लगेच कुरूंच्या सगळ्या सैन्यात शंख, नगारे, झांजा आणि शिंगे वाजू लागली. नुसता कल्लोळ उडाला. त्याला उत्तर म्हणून पांढऱ्या घोड्यांच्या रथात उभ्या असलेल्या कृष्णाने आणि अर्जुनाने आपले दिव्य शंख फुंकले. भावांमधला सगळ्यांत बलवान भीम याने एक प्रचंड शंख फुंकला. युधिष्ठिराने आणि जुळ्या नकुल-सहदेवांनी आपापले शंख फुंकले. पांडवांच्या बाजूच्या सगळ्या राजांनीही शंख फुंकले. तो आवाज पृथ्वीवर आणि आकाशात घुमला. दुर्योधनाच्या लोकांच्या छातीत धडकी भरली.
रणांगणावरील गीता
दोन सैन्यांच्या मधोमध
पहिले बाण सुटू लागले होते. अर्जुनाने आपले धनुष्य उचलले. त्याच्या ध्वजावर वानर होता. तो म्हणाला, “कृष्णा, माझा रथ दोन्ही सैन्यांच्या मधोमध नेऊन उभा कर. ज्यांच्याशी मला लढायचे आहे, त्यांना मला पाहायचे आहे.” कृष्णाने रथ दोन सैन्यांमधल्या मोकळ्या जागेत नेला. तिथे भीष्मांना, द्रोणांना आणि सगळ्या राजांना तो रथ दिसत होता. कृष्ण म्हणाला, “अर्जुना, पाहा. हे सगळे कुरू एकत्र जमले आहेत.” अर्जुनाने पाहिले. दोन्ही बाजूंना त्याला वडील आणि आजोबा दिसले, गुरू आणि काका-मामा दिसले, मुलगे आणि नातू दिसले, सासरे आणि मित्र दिसले. आपलीच सगळी माणसे लढायला उभी आहेत, हे पाहून त्याचे मन करुणेने भरून आले.
रणांगणावरील गीता
अर्जुनाचा विषाद
तो म्हणाला, “कृष्णा, माझीच माणसे लढायला उतावीळ झालेली पाहून माझे हातपाय गळून गेले आहेत. तोंडाला कोरड पडली आहे. अंग थरथरते आहे. माझे गांडीव धनुष्य हातातून निसटते आहे. अंगाची लाही होते आहे. मला उभेसुद्धा राहवत नाही. “मला विजय नको, राज्य नको, सुखे नकोत. हे सगळे आम्हांला हवे होते ते याच माणसांसाठी. आणि तीच माणसे इथे मरायला उभी आहेत. त्यांनी मला मारले, तरी मी त्यांना मारणार नाही. तिन्ही लोकांच्या राज्यासाठीसुद्धा नाही. मग या पृथ्वीसाठी तर नाहीच नाही. “आपल्याच आप्तांना मारून आपण सुखी कसे होणार? त्यापेक्षा मी निःशस्त्र असताना, उलट वार न करता, दुर्योधनाच्या लोकांनी मला रणांगणावर मारले, तरी ते बरे.” मग अर्जुनाने धनुष्यबाण खाली टाकले. आणि दुःखात बुडून तो रथात खाली बसला.
रणांगणावरील गीता
“मी लढणार नाही”
त्याचे डोळे पाण्याने भरले होते. तेव्हा कृष्ण त्याच्याशी बोलू लागला. “अर्जुना, ऐन वेळी ही दुर्बलता तुझ्यात कुठून आली? थोर योद्ध्याला ती शोभत नाही. ती स्वर्गाचे दार बंद करते आणि अपकीर्ती आणते. मनाचा हा कमकुवतपणा झटकून टाक आणि उठ.” अर्जुन म्हणाला, “भीष्मांवर आणि द्रोणांवर मी बाण कसे सोडू? ते माझ्या पूजेला योग्य आहेत. अशा गुरूंना मारण्यापेक्षा भिक्षा मागून जगणे बरे. धर्म कशात आहे, हे मला कळेनासे झाले आहे. मी तुझा शिष्य आहे. माझे खरे कल्याण कशात आहे, ते मला शिकव.” मग तो म्हणाला, “मी लढणार नाही.” आणि तो गप्प बसला.
रणांगणावरील गीता
भगवंताचे गीत
तिथे, दोन सैन्यांच्या मधोमध, कृष्णाने त्याला उत्तर दिले. त्याचा तोच उपदेश म्हणजे भगवद्गीता, भगवंताने गायलेले गीत. कृष्ण म्हणाला, “आत्मा कधी जन्मत नाही, आणि कधी मरत नाही. शरीर मारले गेले, तरी तो मारला जात नाही. तो मारतो असे जो मानतो, आणि तो मारला जातो असे जो मानतो, त्या दोघांनाही काहीच कळत नाही.” तो म्हणाला, “तुझा अधिकार फक्त कर्म करण्यावर आहे, त्याच्या फळावर कधीच नाही. फळाची आस न धरता आपले कर्म कर. यश असो वा अपयश, दोन्हींत सारखाच राहा.” कृष्णाने त्याला खूप वेळ उपदेश केला. आपले अद्भुत विश्वरूपही दाखवले. शेवटी अर्जुन म्हणाला, “माझा मोह नष्ट झाला. तुझ्या कृपेने मी कोण आहे, याचे मला भान आले. मी स्थिर आहे. माझ्या शंका दूर झाल्या. तू सांगशील तसेच मी करीन.”
रणांगणावरील गीता
युधिष्ठिर पायी निघाला
अर्जुनाने गांडीव पुन्हा हाती घेतले, आणि पांडवांच्या सैन्याने मोठा जयजयकार केला. देव आणि ऋषी युद्ध पाहायला जमले. तेवढ्यात युधिष्ठिराने आपले कवच उतरवले आणि शस्त्रे खाली ठेवली. तो रथातून खाली उतरला. हात जोडून, भीष्मांकडे नजर लावून, तो पायीच शत्रूकडे चालू लागला. त्याचे भाऊ आणि कृष्ण घाईने त्याच्या मागे गेले. भावांनी विचारले, “निःशस्त्र होऊन आपण शत्रूकडे कुठे चाललात?” त्याने उत्तर दिले नाही. कृष्ण हसला. तो म्हणाला, “त्याच्या मनात काय आहे, ते मला ठाऊक आहे. वडीलधाऱ्यांशी लढण्याआधी तो त्यांना वंदन करणार आहे. जुन्या कथा सांगतात, असे करणारा लढाई जिंकतो.” कुरूंच्या रांगांत लोक त्याची टिंगल करू लागले. “हा भित्रा आहे. भीष्मांकडे आश्रय मागायला येतो आहे,” ते म्हणाले. मग तो काय बोलतो ते ऐकायला ते गप्प झाले.
रणांगणावरील गीता
भीष्मांचा आशीर्वाद
शस्त्रांनी गजबजलेल्या रांगांमधून चालत युधिष्ठिर भीष्मांपाशी पोहोचला. त्याने त्यांचे पाय धरले. तो म्हणाला, “पितामह, आम्हांला आपल्याविरुद्ध लढावे लागणार आहे. आम्हांला अनुज्ञा द्या, आशीर्वाद द्या.” भीष्म म्हणाले, “तू असा माझ्याकडे आला नसतास, तर तुझा पराभव होवो, असा मी तुला शाप दिला असता. बाळा, मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे. लढ आणि जिंक. माणूस संपत्तीचा दास असतो, पण संपत्ती कोणाचीच दास नसते. कौरवांनी मला आपल्या संपत्तीने बांधून ठेवले आहे. म्हणून मला त्यांच्यासाठी लढावे लागेल. याखेरीज दुसरे काहीही माग.” युधिष्ठिर म्हणाला, “मग रोज मला माझ्या हिताचा सल्ला द्या. आणि सांगा, आम्ही आपल्याला कसे हरवू शकू?” भीष्म म्हणाले, “मी लढत असताना मला कोणीही हरवू शकत नाही, देवांचा राजासुद्धा नाही. माझ्या मरणाची वेळ अजून आलेली नाही. पुन्हा कधीतरी माझ्याकडे ये.”
रणांगणावरील गीता
इतर वडीलधारे
मग युधिष्ठिर द्रोणांकडे गेला आणि त्याने त्यांना नमस्कार केला. द्रोणांनीही तसेच उत्तर दिले. “मी कौरवांच्या संपत्तीने बांधला गेलो आहे. मी त्यांच्यासाठी लढेन, पण तुझ्या विजयासाठी प्रार्थना करीन.” मग तो कृपाचार्यांकडे गेला. भावना दाटून आल्यामुळे त्याला बोलवेना. पण कृपाचार्यांनी ओळखले. ते म्हणाले, “लढ आणि जिंक. रोज सकाळी मी तुझ्या विजयासाठी प्रार्थना करीन.” शेवटी तो मद्र देशाचा राजा शल्य याच्याकडे गेला. शल्य भावांचा मामा होता, पण दुर्योधनाच्या बाजूने लढत होता. शल्यानेही त्याला आशीर्वाद दिला. परत येताना युधिष्ठिराने सगळ्या रणांगणाला हाक दिली. “जो आम्हांला निवडेल, त्याला आम्ही आपला मानू!”
रणांगणावरील गीता
युयुत्सु इकडे आला
धृतराष्ट्राचाच एक मुलगा युयुत्सु याने ते आनंदाने ऐकले. तो म्हणाला, “तुम्ही मला स्वीकारणार असाल, तर मी माझ्या भावांविरुद्ध तुमच्यासाठी लढेन.” युधिष्ठिर म्हणाला, “ये! आम्ही सगळे तुला स्वीकारतो. कदाचित धृतराष्ट्राचा वंश तूच एकटा पुढे चालवशील.” मग नगाऱ्यांच्या तालावर युयुत्सु कुरूंना सोडून पांडवांकडे आला. मग युधिष्ठिराने आपले चमकते कवच पुन्हा अंगावर चढवले, आणि भाऊ आपापल्या रथांत चढले. अशा वेळीसुद्धा त्यांनी मानाच्या माणसांचा मान राखला, म्हणून सगळ्या राजांनी त्यांची प्रशंसा केली. ते पाहून कितीतरी जणांना रडू आले. मग पांडवांच्या सैन्याने दुधासारखे पांढरे शंख फुंकले, आणि ते युद्धाला सज्ज उभे राहिले. महाभारत, भीष्मपर्व, विभाग १, २, २१, २२, २५, २६ (त्याची सुरुवात आणि त्यातले दोन श्लोक), ४२ (त्याचा शेवट) आणि ४३ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. विभाग २५ ते ४२ म्हणजे भगवद्गीता, कृष्णाचा प्रत्यक्ष उपदेश. तो इथे काही ओळींतच दिला आहे. संपूर्ण गीता या संकेतस्थळावर इतरत्र वाचता येईल. अपशकुन, देवीचे स्तोत्र (विभाग २३), योद्ध्यांच्या आणि शंखांच्या याद्या, उपदेशाच्या शेवटी संजयाने केलेली स्तुती, द्रोणांनी आणि शल्याने सांगितलेल्या अटी, आणि भीष्म पडेपर्यंत पांडवांकडे येऊन लढ, असे कृष्णाने कर्णाला दिलेले आमंत्रण, हे सगळे इथे गाळले आहे.