पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
रंगभूमीवर कर्ण
गुरूंची विनंती
कुरूंच्या राजघराण्यातल्या तरुण राजपुत्रांचे शस्त्रशिक्षण पूर्ण झाले होते. ते सगळे चुलतभाऊ होते. एकीकडे दिवंगत पांडू राजाचे पाच पुत्र, पांडव. दुसरीकडे आंधळ्या धृतराष्ट्र राजाचे शंभर पुत्र, त्यांचा प्रमुख दुर्योधन. त्यांचे गुरू होते द्रोण. ते ब्राह्मण होते, आणि शस्त्रविद्येचे मोठे जाणकार. द्रोण राजाकडे गेले. ते म्हणाले, “महाराज, आपल्या मुलांचे शिक्षण पूर्ण झाले आहे. आपली परवानगी असेल, तर त्यांना आता आपले कौशल्य दाखवू द्या.” राजाला आनंद झाला. तो म्हणाला, “मी आंधळा आहे. माझ्या मुलांचे कौशल्य जे डोळ्यांनी पाहतील, त्यांचा मला हेवा वाटतो.” नगराबाहेर एका मोकळ्या मैदानावर राजाच्या कारागिरांनी सोन्याचा एक मोठा मंच उभारला. त्याला मोत्यांच्या माळा लावल्या. नागरिकांनी आपापले मचाण बांधले. श्रीमंतांनी भोवताली उंच तंबू ठोकले.
रंगभूमीवर कर्ण
प्रदर्शनाचा दिवस
तो दिवस आला. राजा आपल्या आसनावर बसला. पांडवांची आई कुंती राजघराण्यातल्या स्त्रियांमध्ये बसली होती. नगरातून सगळ्या वर्गांचे लोक धावत आले. त्या गर्दीचा आवाज समुद्राच्या गर्जनेसारखा घुमत होता. द्रोणांनी रंगभूमीत प्रवेश केला. अंगात शुभ्र वस्त्रे, केस पांढरे, दाढी पांढरी. मग वयाच्या क्रमाने राजपुत्र आले. सर्वांत पुढे थोरला पांडव, युधिष्ठिर. ते घोडे भरधाव दौडवत आले. आपापली नावे कोरलेल्या बाणांनी त्यांनी लक्ष्ये भेदली. काही प्रेक्षक बाणांना घाबरून खाली वाकले. हजारो लोक ओरडले, “शाबास! शाबास!” मग राजपुत्र ढाल-तलवार घेऊन लढले. त्यांचा डौल पाहून लोक थक्क झाले.
रंगभूमीवर कर्ण
भीम आणि दुर्योधन
मग पांडवांमधला सर्वांत बलवान भीम आणि दुर्योधन पुढे आले. दोघांच्या हातात गदा होत्या. दोन चिडलेल्या हत्तींसारखे गर्जत ते रंगभूमीत फेऱ्या घालू लागले. प्रेक्षकांचे दोन तट पडले. काही ओरडले, “दुर्योधनाकडे पाहा!” दुसरे ओरडले, “भीमाकडे पाहा!” वादळात समुद्र खवळावा, तशी सगळी गर्दी खवळली. द्रोण आपल्या मुलाकडे, अश्वत्थाम्याकडे वळले. ते म्हणाले, “या दोघांना थांबव. या लढाईमुळे लोक भडकता कामा नयेत.” अश्वत्थामा मध्ये पडला. त्याने दोघा राजपुत्रांना दूर केले. त्यांच्या गदा तशाच उगारलेल्या होत्या.
रंगभूमीवर कर्ण
अर्जुन
द्रोणांनी वाद्ये थांबवली. ढगांच्या गडगडाटासारख्या गंभीर आवाजात ते म्हणाले, “आता अर्जुनाला पाहा! तो मला माझ्या मुलापेक्षाही प्रिय आहे. सगळ्या शस्त्रांत तो निपुण आहे!” अर्जुन पांडवांमधला तिसरा. तो देवांचा राजा इंद्र याचा पुत्र होता. अंगात सोनेरी कवच घालून, हातात धनुष्य घेऊन तो आला. लोकांनी आनंदाने जयजयकार केला. चारी बाजूंनी शंख वाजू लागले. तो जयजयकार कुंतीच्या कानी पडला, आणि तिच्या डोळ्यांतून अश्रू वाहू लागले. अर्जुनाने आपले कौशल्य दाखवले. एका अस्त्राने त्याने अग्नी निर्माण केला. दुसऱ्या अस्त्रांनी पाणी, वारा आणि ढग. मग ते सगळे नाहीसे केले. कधी तो उंच दिसे, कधी बुटका. कधी रथावर, तर कधी जमिनीवर. धावत्या लोखंडी डुकराच्या तोंडात त्याने एकदम पाच बाण मारले, जणू एकच बाण. दोरीवर झुलणाऱ्या गाईच्या शिंगात त्याने एकवीस बाण मारले.
रंगभूमीवर कर्ण
वेशीवर आवाज
प्रदर्शन संपत आले होते. वाद्यांचा आवाजही थांबला होता. तेवढ्यात वेशीकडून ढगांच्या गडगडाटासारखा मोठा आवाज आला. एक योद्धा आपले दंड थोपटत होता. आपली ताकद दाखवायला मल्ल असे करतात. लोक विचार करू लागले, “डोंगर तर फुटत नाहीत ना?” सगळ्यांच्या नजरा वेशीकडे वळल्या. पाचही पांडव द्रोणांभोवती गोळा झाले. दुर्योधन हातात गदा घेऊन आपल्या भावांमध्ये उभा राहिला. गर्दीने वाट दिली. धनुष्य घेतलेला एक उंच तरुण योद्धा ऐटीत आत आला. तो होता कर्ण. जन्मतःच त्याच्या अंगावर कवच होते, आणि कानांत कुंडले होती. त्या कुंडलांनी त्याचा चेहरा उजळून निघत असे. कर्णाने रंगभूमीवर सगळीकडे नजर फिरवली. द्रोणांना त्याने बेफिकिरीने नमस्कार केला. लोक स्तब्ध होऊन पाहतच राहिले. “हा कोण?” असा प्रश्न सगळ्यांना पडला.
रंगभूमीवर कर्ण
अनोळखी भाऊ
कर्ण कुंतीचाच मुलगा आहे, हे तिथे कोणालाच ठाऊक नव्हते. लग्नाआधी सूर्यदेवाने तो तिला दिला होता. अधिरथ नावाच्या एका सारथ्याने त्याला वाढवले होते. तो पांडवांचा थोरला भाऊ होता, पण हे त्यांच्यापैकी कोणालाच माहीत नव्हते. आता कर्णाने अर्जुनाला हाक मारली. “अर्जुना, तू इथे जे जे केलेस, ते सगळे मी करून दाखवीन, आणि तुझ्यापेक्षा चांगले. ते पाहून तू थक्क होशील.” त्याबरोबर सगळे प्रेक्षक उठून उभे राहिले. दुर्योधनाला फार आनंद झाला. अर्जुनाला लाज वाटली, आणि रागही आला. द्रोणांची परवानगी घेऊन कर्णाने अर्जुनाने केलेले सगळे करून दाखवले.
रंगभूमीवर कर्ण
मैत्री
दुर्योधनाने आणि त्याच्या भावांनी कर्णाला मिठी मारली. दुर्योधन म्हणाला, “ये, महावीरा, तुझे स्वागत असो! तू मला भेटलास, हे माझे भाग्य. तुला हवे तसे राहा. माझ्यावर आणि कुरूंच्या राज्यावर तुझी आज्ञा चालेल.” कर्ण म्हणाला, “मला फक्त तुझी मैत्री हवी. आणि अर्जुनाशी समोरासमोर लढायची माझी फार इच्छा आहे.” आपला अपमान झाला, असे अर्जुनाला वाटले. तो म्हणाला, “कर्णा, तुला कोणी बोलावले नव्हते, तरी तू आलास. कोणी विचारले नव्हते, तरी बोलतोस. अशी माणसे मरणाला जातात. तूही जाशील, माझ्या हातून.” कर्ण म्हणाला, “ही रंगभूमी सगळ्यांची आहे, एकट्या तुझी नाही. दुबळे लोक शब्दांनी भांडतात. आता बाणच बोलू देत. तुझ्या गुरूंच्या देखत तुझे मस्तक उडवीपर्यंत ते बोलतील!”
रंगभूमीवर कर्ण
आकाशातले दोन पिता
द्रोणांची परवानगी घेऊन अर्जुन लढायला पुढे आला. कर्णही धनुष्य घेऊन तयार उभा राहिला. तेवढ्यात आकाशात ढग दाटले. विजा चमकू लागल्या, इंद्रधनुष्य उमटले. आपल्या मुलावरच्या, अर्जुनावरच्या प्रेमाने इंद्र रंगभूमीकडे पाहत होता. पण कर्णाचा पिता सूर्य याने आपल्या मुलाच्या डोक्यावरचे ढग पिटाळून लावले. त्यामुळे अर्जुन सावलीत उभा राहिला, आणि कर्ण लख्ख उन्हात. दुर्योधन कर्णाच्या बाजूला उभा राहिला. द्रोण आणि कुरूंचे पितामह भीष्म अर्जुनाच्या बाजूला. सगळ्या प्रेक्षकांचे दोन तट पडले, आणि स्त्रियांचेही. आपण जे पाहतो आहोत त्याचा अर्थ कुंतीला कळला, आणि ती बेशुद्ध पडली. राजाचे शहाणे भाऊ विदुर यांनी तिच्यावर पाणी शिंपडून आणि चंदनाचा लेप लावून तिला शुद्धीवर आणले. आपले दोन मुलगे लढायला सज्ज झालेले तिला दिसले. ती घाबरली, पण तिला काहीच करता येत नव्हते.
रंगभूमीवर कर्ण
कृपाचार्यांचा प्रश्न
तेव्हा कृपाचार्य कर्णाशी बोलले. तेही राजपुत्रांचे एक गुरू होते, आणि द्वंद्वयुद्धाचे नियम जाणत होते. ते म्हणाले, “अर्जुन कुंतीचा पुत्र आहे, कुरुवंशातला आहे. तो तुझ्याशी लढेल. पण तूही तुझे आई-वडील कोण, तू कोणत्या राजवंशातला, ते आम्हांला सांग. मग लढायचे की नाही, ते अर्जुन ठरवेल. राजपुत्र हीन कुळातल्या माणसांशी लढत नाहीत.” हे शब्द ऐकताच कर्णाचा चेहरा पांढराफटक पडला. दुर्योधन पुढे होऊन म्हणाला, “गुरुदेव, शास्त्रे सांगतात, तीन प्रकारची माणसे राजा होऊ शकतात. राजकुळात जन्मलेले, वीर, आणि सेनेचे नेते. जो राजा नाही, त्याच्याशी अर्जुन लढणार नसेल, तर मी कर्णाला अंग देशाचा राजा करतो.”
रंगभूमीवर कर्ण
अंग देशाचा राजा
त्याच क्षणी ब्राह्मणांनी कर्णाला राज्याभिषेक केला. कर्ण सोन्याच्या आसनावर बसला होता. फुले, अक्षता आणि पवित्र पाणी घेऊन त्यांनी त्याला राजा केले. त्याच्या डोक्यावर राजछत्र धरले गेले. कर्णाने दुर्योधनाला विचारले, “तू मला राज्य दिलेस. त्याच्या तोडीचे मी तुला काय देऊ? तू सांगशील ते मी करीन.” दुर्योधन म्हणाला, “मला फक्त तुझी मैत्री हवी.” कर्ण म्हणाला, “तसेच होवो.” आणि दोघांनी आनंदाने एकमेकांना मिठी मारली. तेवढ्यात एक म्हातारा माणूस काठी टेकत रंगभूमीत आला. तो घामाघूम झाला होता, थरथरत होता. तो होता अधिरथ, कर्णाला वाढवणारा सारथी. कर्णाने धनुष्य खाली ठेवले आणि त्याच्यापुढे मस्तक वाकवले. अभिषेकाने त्याचे केस अजून ओले होते. अधिरथाने त्याला मुलगा म्हणून हाक मारली, आणि त्याच्या मस्तकावर अश्रू ढाळले.
रंगभूमीवर कर्ण
भीमाचा टोमणा
कर्ण सारथ्याचा मुलगा आहे, असे समजून भीम त्याला हसला. “सारथ्याच्या पोरा, अर्जुनाच्या हातून मरायचीसुद्धा तुझी लायकी नाही. जा, तुझ्या घराण्याला शोभेल असा चाबूक हातात घे. यज्ञाच्या पवित्र अग्नीपुढे ठेवलेला नैवेद्य खायची कुत्र्याची जितकी लायकी, तितकीच तुझी अंग देशावर राज्य करायची लायकी!” कर्णाचे ओठ थरथरले. त्याने एक दीर्घ सुस्कारा सोडला, आणि वर सूर्याकडे पाहिले. दुर्योधन रागाने उठला. तो म्हणाला, “भीमा, असे बोलणे तुला शोभत नाही. मोठ्या नद्यांचा उगम जसा कोणाला ठाऊक नसतो, तसाच वीरांचा जन्मही ठाऊक नसतो. कवच-कुंडले घेऊन जन्मलेला असा वाघ एखाद्या हरिणीच्या पोटी जन्मेल का? हा फक्त अंग देशाचा नाही, सगळ्या पृथ्वीचा राजा व्हायला योग्य आहे. मी कर्णासाठी जे केले, ते इथे कोणाला सहन होत नसेल, तर त्याने धनुष्य उचलावे आणि लढावे.”
रंगभूमीवर कर्ण
सूर्यास्त
गर्दीत दुर्योधनाच्या बाजूने कुजबुज सुरू झाली. पण सूर्य मावळत होता. दुर्योधनाने कर्णाचा हात धरला आणि त्याला रंगभूमीबाहेर नेले. आता रंगभूमी असंख्य दिव्यांनी उजळली होती. लोक घरी गेले, पण त्यांची मते वेगवेगळी होती. काहींना दिवसाचा नायक अर्जुन वाटला, काहींना कर्ण, तर काहींना दुर्योधन. अंगावरच्या खुणांवरून कुंतीने आपल्या मुलाला ओळखले होते. तो अंग देशाचा राजा झालेला तिने पाहिला, आणि आईच्या मायेने तिला आनंद झाला. दुर्योधनाला कर्ण मिळाला होता. अर्जुनाच्या कौशल्याची त्याची भीती आता नाहीशी झाली. युधिष्ठिरालाही वाटू लागले, की पृथ्वीवर कर्णाची बरोबरी करणारा कोणी योद्धा नाही. महाभारत, आदिपर्व, विभाग १३६ ते १३९ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. वडीलधाऱ्यांची यादी, जयजयकाराबद्दल धृतराष्ट्राचे विदुरांशी झालेले बोलणे, अर्जुनाची इतर अस्त्रे, आणि अज्ञात कुळातल्या वीरांची दुर्योधनाने दिलेली बहुतेक उदाहरणे इथे गाळली आहेत. त्या उदाहरणांत पाण्याच्या घड्यात जन्मलेले द्रोणही आहेत. मूळ ग्रंथात द्रुपदाला पकडल्याची घटना, जी “द्रोणाचार्य आणि झाडावरचा पक्षी” या गोष्टीत सांगितली आहे, या स्पर्धेनंतर येते.