पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
दोन जुने वैरी
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पाच पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. पांडवांचा मोठा धनुर्धर अर्जुन याने प्रतिज्ञा केली होती, सूर्य मावळण्याआधी जयद्रथ राजाला मारीन. त्याच्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्या दिवशी तो कुरूंच्या सैन्यात खोलवर घुसला. थोरला पांडव युधिष्ठिर राजा याने सात्यकीला त्याच्या मागे पाठवले. सात्यकी वृष्णी कुळातला योद्धा होता. कृष्णाचे कुळ तेच. कृष्ण अर्जुनाचा रथ चालवत होता. सात्यकीला धनुर्विद्या अर्जुनानेच शिकवली होती. एकामागून एक मोठ्या योद्ध्यांशी लढत सात्यकीने कुरूंच्या अख्ख्या सैन्यातून वाट काढली होती. आता तो थकला होता. तेवढ्यात भूरिश्रवा त्याच्यावर चालून आला. तो कुरूंच्या घराण्यातला राजपुत्र होता, सोमदत्त राजाचा मुलगा. यज्ञांमध्ये भरभरून दाने देण्याबद्दल तो प्रसिद्ध होता. त्याच्या ध्वजावर यज्ञस्तंभाचे चिन्ह होते.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
आव्हान
भूरिश्रवा म्हणाला, “अखेर तू माझ्या नजरेस पडलास. या लढाईची मी नेहमीच वाट पाहत होतो. आज मी तुला मारीन. कृष्ण आणि अर्जुन तुला रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेला पाहतील. तू ज्यांचे नवरे मारलेस, त्या सगळ्या बायकांना आनंद होईल.” सात्यकी हसला. तो म्हणाला, “लढाईचे भय मला कधीच वाटले नाही. नुसत्या शब्दांनी तू मला घाबरवू शकणार नाहीस. तुझ्या बढाया म्हणजे शरदातल्या कोरड्या ढगांचा गडगडाट. पाऊस काही पडत नाही. बोललास तसे करून दाखव. तुझ्याशी लढायला मी अधीर झालो आहे.” त्या दोघांमधले वैर त्या दोघांपेक्षाही जुने होते.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
जुने वैर
फार पूर्वी सात्यकीचा आजोबा शिनी देवकी राजकन्येच्या स्वयंवराला गेला होता. हीच देवकी पुढे कृष्णाची आई झाली. शिनीने तिथल्या सगळ्या राजांना हरवले. आणि आपल्या नात्यातल्या वसुदेवांसाठी त्याने तिला आपल्या रथात घालून नेले. हेच वसुदेव पुढे कृष्णाचे वडील झाले. भूरिश्रव्याचा बाप सोमदत्त राजा, त्याला हे दृश्य सहन झाले नाही. तो शिनीशी लढला. अर्धा दिवस त्यांची कुस्ती चालली. शेवटी शिनीने सोमदत्ताला जमिनीवर आपटले. त्याने सोमदत्ताचे केस धरले, तलवार उगारली, आणि त्याला लाथ मारली. हजारो राजे हे पाहत होते. मग दया येऊन शिनीने त्याला सोडून दिले. तो म्हणाला, “जा, जिवंत राहा.” सोमदत्ताचा संताप धुमसत राहिला. त्याने महादेवाची, शंकराची, उपासना केली, आणि शंकर त्याला वर द्यायला आला. सोमदत्त म्हणाला, “मला असा मुलगा द्या, जो हजारो राजांच्या देखत शिनीच्या घराण्यातल्या एका पुत्रावर युद्धात प्रहार करील, आणि त्याला लाथ मारील.” शंकराने तो वर दिला. तो मुलगा म्हणजे भूरिश्रवा.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
बाण, तलवारी आणि उघडे हात
आता ते दोघे लढू लागले. दोन पावसाळी ढग एकमेकांवर पाऊस ओततात, तसा त्यांनी एकमेकांवर बाणांचा वर्षाव केला. दोघांच्याही अंगावर अनेक जखमा झाल्या, आणि त्यांतून रक्त वाहू लागले. प्रत्येकाने दुसऱ्याचे घोडे मारले, आणि दुसऱ्याचे धनुष्य तोडले. मग ते तलवार आणि ढाल घेऊन पायी लढले. ते गोल फिरत होते, उड्या मारत होते. शेवटी दोघांच्याही ढालींचे तुकडे झाले. मग ते एकमेकांना भिडले, आणि कुस्ती करू लागले. एकमेकांचे हात आणि माना धरून ते जमिनीवर लोळू लागले. डोंगरावर वीज कडाडावी, तसे त्यांचे ठोसे घुमत होते. दोन्ही सैन्ये थांबून पाहत होती.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
कृष्णाने धोका ओळखला
कृष्णाने अर्जुनाच्या रथातून त्यांना पाहिले. एक चवताळलेला हत्ती दुसऱ्या हत्तीवर धडका देतो, तसा भूरिश्रवा सात्यकीला दाबत होता. कृष्ण म्हणाला, “सात्यकीकडे बघ. कुरूंच्या अख्ख्या सैन्यातून तो तुझ्या मागोमाग आला. त्यातल्या प्रत्येक मोठ्या योद्ध्याशी तो लढला. आता तो थकून गेला आहे. अर्जुना, त्याला वाचव. तो तुझा शिष्य आहे, आणि तुझ्यासाठी लढतो आहे.” अर्जुनाने हसत उत्तर दिले. तो म्हणाला, “त्यांच्याकडे बघ. जंगली हत्ती आणि बलाढ्य सिंह जसे खेळतात, तसे ते खेळत आहेत.” तो हे बोलत होता, तेवढ्यात सैनिकांमधून दुःखाचा आक्रोश उठला. भूरिश्रव्याने सात्यकीला जमिनीवर आपटले होते.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
सात्यकी खाली पडला
सिंह हत्तीला ओढतो, तसे भूरिश्रव्याने सात्यकीला जमिनीवरून फरफटत ओढले. त्याने तलवार काढली, सात्यकीचे केस धरले, आणि त्याच्या छातीवर लाथ मारली. आता तो त्याचे मस्तक उडवणार होता. भूरिश्रव्याच्या पकडीत सात्यकी आपले डोके गरगर फिरवत होता. कृष्ण पुन्हा म्हणाला, “बघ. तुझा शिष्य, तुझ्याइतकाच मोठा धनुर्धर, हरला आहे. तो आता मरणार.” अर्जुनाने मनातल्या मनात भूरिश्रव्याला मान दिला. त्याच्या मनात आले, “हा सात्यकीला जणू खेळता खेळता ओढतो आहे. पण त्याने त्याला मारलेले नाही.” तो कृष्णाला म्हणाला, “माझी नजर जयद्रथावर होती. म्हणून मला सात्यकी दिसला नाही. पण त्याच्यासाठी मी एक कठीण गोष्ट करतो.” त्याने धनुष्याला वस्तऱ्यासारख्या धारदार टोकाचा एक बाण लावला, आणि तो सोडला.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
तुटलेला हात
तो बाण उल्केसारखा चमकत खाली आला. त्याने भूरिश्रव्याचा हात तोडला. हातात तलवार तशीच होती, आणि तो हात जमिनीवर पडला. भूरिश्रव्याने अर्जुनाला पाहिलेसुद्धा नव्हते. त्याने सात्यकीला सोडले, आणि रागाने तो अर्जुनाकडे वळला. तो म्हणाला, “हे क्रूर कृत्य केलेस. मी तुझ्याशी लढत नव्हतो. आणि मला दिसणार नाही अशा जागेवरून तू माझ्यावर वार केलास. तुझ्या गुरूंनी तुला हेच शिकवले का? जो दुसऱ्याशी लढण्यात गुंतला आहे, त्याच्यावर धर्माने वागणारे कधी वार करत नाहीत. हे तू कृष्णाकडून शिकलास.”
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
अर्जुनाचे उत्तर
अर्जुन म्हणाला, “तू मला ओळखतोस, आणि कृष्णालाही ओळखतोस. मग असे का बोलतोस? सात्यकी माझा शिष्य आहे, माझा नातलग आहे. तो आमच्यासाठी लढतो आहे. युद्धात तो माझा उजवा हात आहे. या घनघोर गर्दीत तो अनेक योद्ध्यांशी लढला होता, आणि थकून गेला होता. मग तू त्याला हरवलेस, आणि त्याचे मस्तक उडवायला तलवार उगारलीस. मी ते नुसते उभे राहून पाहत बसायचे का?” भूरिश्रव्याने लढाई सोडली. त्याने प्रायोपवेशनाने मरण पत्करले. प्रायोपवेशन म्हणजे योद्ध्याने ध्यानात स्थिर बसून प्राण सोडण्याचे व्रत. डाव्या हाताने त्याने बाणांची शय्या पसरली, आणि तो तिच्यावर बसला. त्याने सूर्यावर नजर लावली, मन पवित्र ग्रंथांकडे वळवले, आणि मौन धरले.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
अभिमन्यूची आठवण
सगळ्या सैन्याने कृष्णाला आणि अर्जुनाला दोष दिला, आणि भूरिश्रव्याची स्तुती केली. मग अर्जुन पुन्हा बोलला. या वेळी त्याच्या बोलण्यात राग नव्हता. तो म्हणाला, “माझी प्रतिज्ञा सगळ्या राजांना ठाऊक आहे. माझे बाण जिथवर पोहोचतात, तिथे आमच्या बाजूचा कोणीही मारला जाणार नाही. म्हणून मला दोष देऊ नका. पण मला सांगा, माझा मुलगा अभिमन्यू अजून पोर होता. त्याच्या हातात शस्त्र नव्हते, त्याच्याजवळ रथ नव्हता, त्याचे कवच गळून पडले होते. त्याच्या वधाची कोणत्या धर्मात्म्याने स्तुती केली होती?” भूरिश्रव्याने मान खाली घातली, आणि तो काहीच बोलला नाही. अर्जुन त्याला म्हणाला, “माझ्या भावांवर करतो, तसेच प्रेम मी तुझ्यावर करतो. धर्मात्म्यांच्या लोकी जा.” त्याने पुष्कळ यज्ञ केले होते, म्हणून कृष्णानेही त्याला आशीर्वाद दिला.
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
सात्यकीची तलवार
आता सात्यकी मोकळा झाला होता. तो उठला. त्याने तलवार उपसली, आणि भूरिश्रव्याचे मस्तक उडवायला तो निघाला. भूरिश्रवा तुटक्या हाताने तिथे ध्यानात मग्न बसला होता. सगळे त्याच्याविरुद्ध ओरडले. दोन्ही सैन्यांतल्या योद्ध्यांनी त्याला मना केले. त्यांत कृष्ण आणि अर्जुनही होते. पण सात्यकीने ऐकले नाही. सैनिक संतापून ओरडत होते, आणि त्याच वेळी, आपल्या व्रतात बसलेल्या भूरिश्रव्याचे मस्तक सात्यकीने उडवले. त्या कृत्याबद्दल योद्ध्यांनी सात्यकीची स्तुती केली नाही. कुरूंचे काही सैनिक म्हणाले, “सात्यकीच्या हातून त्याचे मरण लिहिलेलेच होते. आता राग करून काय उपयोग?”
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
सात्यकीचे उत्तर
सात्यकी कुरूंवर उसळला. तो म्हणाला, “अरे पापी कुरूंनो! धर्म तुम्ही अंगावरच्या शालीसारखा पांघरता. शस्त्र नसलेल्या अभिमन्यूला, त्या पोराला, तुम्ही मारलेत, तेव्हा कुठे गेला होता तुमचा धर्म? “एकदा गर्वाच्या भरात मी एक शपथ घेतली होती. युद्धात मला कोणी जिवंत असताना खाली पाडले, आणि रागाने लाथ मारली, तर मी त्याला मारीन. मग तो संन्यासी झाला असला तरी. या माणसाने दोन्ही सैन्यांच्या देखत अगदी तेच केले. तुम्हांला वाटले, मी मेलो. पण माझे हात आणि डोळे शाबूत होते. त्याला मारले, ते योग्यच केले. अर्जुनाने माझ्यावरच्या प्रेमापोटी त्याचा हात तोडला. पण त्याने फक्त माझे यश हिरावून घेतले.”
सात्यकी आणि भूरिश्रवा
कोणीच वाहवा केली नाही
त्यानंतर दोन्ही बाजूंनी कोणीच काही बोलले नाही. पण मनातून सगळ्यांनी भूरिश्रव्याला मान दिला. काळ्याभोर केसांचे त्याचे मस्तक, मोठ्या यज्ञात अर्पण केलेल्या घोड्याच्या मस्तकासारखे पडले होते. त्याने हजारो सुवर्णमुद्रा दान केल्या होत्या. आणि मरणात तो वनात राहणाऱ्या एखाद्या मुनीसारखा दिसत होता. देव आणि स्वर्गातले इतर जीव त्याचे हे कृत्य पाहून थक्क झाले, आणि त्यांनी त्याची स्तुती केली. अशा रीतीने भूरिश्रवा मोठ्या युद्धात, क्षत्रियाला शोभेल असा, तलवारीने मेला. आणि त्याच्या पुण्याने तो वरच्या भुवनांत गेला. महाभारत, द्रोणपर्व, विभाग १४१ ते १४३ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. अर्जुनाची प्रतिज्ञा आणि त्याच संध्याकाळी झालेला जयद्रथाचा मृत्यू, ही कथा “जयद्रथवध” या गोष्टीत आहे. सात्यकीच्या पूर्वजांची लांब यादी, आणि वृष्णी कुळाची स्तुती, हे इथे गाळले आहे.