पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
शल्यवध
मामा निघाला
ही गोष्ट कर्णाच्या मृत्यूच्या खूप आधी सुरू होते. तेव्हा महायुद्ध सुरूही झाले नव्हते. पाच पांडव भाऊ आणि त्यांचे चुलतभाऊ कुरू, दोघेही आपापले मित्रराजे गोळा करत होते. पांडवांचे वडील पांडू राजा. त्याला दोन बायका होत्या. दुसरी माद्री. नकुल आणि सहदेव हे जुळे भाऊ तिचे मुलगे. तिचा भाऊ होता मद्रराज शल्य. म्हणजे शल्य त्या जुळ्या भावांचा मामा. पांडवांचे दूत आले, तेव्हा शल्य त्यांच्या बाजूने लढायला निघाला. बरोबर त्याने आपले मुलगे घेतले, आणि एक संपूर्ण अक्षौहिणी. अक्षौहिणी म्हणजे सैन्याचा एक मोठा विभाग. त्याच्या सैन्याच्या पावलांनी धरती हादरली. शल्य येतो आहे, हे कुरूंचा राजा दुर्योधन याने ऐकले.
शल्यवध
लपलेला यजमान
दुर्योधन घाईने निघाला. शल्याच्या वाटेवर त्याने सुंदर विश्रामस्थाने बांधून घेतली. तिथे उत्तम खाणेपिणे ठेवले. प्रत्येक ठिकाणी सेवक हजर होते. शल्याची देवासारखी सेवा झाली. तो इतका खूश झाला, की आपण देवांचा राजा इंद्र याच्यापेक्षाही मोठे आहोत, असे त्याला वाटू लागले. त्याने सेवकांना विचारले, “ही सगळी सोय युधिष्ठिराच्या कोणत्या माणसांनी केली? त्यांना माझ्याकडे घेऊन या. मला त्यांना बक्षीस द्यायचे आहे.” सेवकांनी हे दुर्योधनाला सांगितले. आतापर्यंत तो लपूनच राहिला होता. शल्य इतका प्रसन्न झाला होता, की त्याने प्राणसुद्धा दिले असते. नेमकी तीच वेळ साधून दुर्योधन पुढे आला, आणि त्याने स्वतःला प्रकट केले.
शल्यवध
दिलेले वचन
आपल्या स्वागतासाठी एवढे कष्ट दुर्योधनानेच घेतले, हे शल्याच्या लक्षात आले. त्याने त्याला मिठी मारली. तो म्हणाला, “तुला हवे ते माग.” दुर्योधन म्हणाला, “मग आपला शब्द पाळा, आणि एवढे द्या. माझ्या सगळ्या सैन्याचे नेतृत्व करा.” शल्य म्हणाला, “ठीक आहे. दुसरे मी काय करणार? पण मला युधिष्ठिराला भेटायला जायलाच हवे. तू घरी जा. मी लवकरच परत येईन.” दुर्योधन म्हणाला, “लवकर परत या. माझी भिस्त आपल्यावर आहे. आपण मला दिलेला वर लक्षात ठेवा.” मग दुर्योधन आपल्या नगराकडे परतला. आणि आपण काय केले, ते सांगायला शल्य पांडवांच्या छावणीकडे निघाला.
शल्यवध
युधिष्ठिराला वचन
पांडवांनी त्याचे मानाने स्वागत केले. त्याने सगळ्यांना मिठी मारली. पांडवांमधला थोरला युधिष्ठिर. दुर्योधनाची भेट आणि त्याला दिलेला वर, हे सगळे शल्याने त्याला सांगितले. युधिष्ठिर म्हणाला, “आपण आपला शब्द पाळलात, ते चांगले केले. पण मामा, माझ्यासाठी एक गोष्ट करा. ती योग्य नाही, तरी करा. युद्धात आपण कृष्णाच्या तोडीचे आहात. कृष्ण अर्जुनाचा सारथी आहे. अर्जुन आणि कर्ण समोरासमोर येतील, तेव्हा आपणच कर्णाचा रथ चालवाल, हे नक्की. तेव्हा अर्जुनाचे रक्षण करा. कर्णाचे धैर्य खच्ची करा, म्हणजे विजय आमचा होईल.” शल्य म्हणाला, “करीन. कर्ण लढायला निघेल, तेव्हा मी त्याला अशा गोष्टी बोलेन, ज्या त्याला झोंबतील आणि घातक ठरतील. त्याचा गर्व आणि त्याचे धैर्य नाहीसे होईल, आणि अर्जुन त्याला सहज मारेल. हा माझा शब्द आहे.”
शल्यवध
कर्णानंतर
आणि तसेच घडले. शल्याने कर्णाचा रथ चालवला. वचन दिल्याप्रमाणे तो कर्णाला टोमणे मारत राहिला. आणि अर्जुनाने कर्णाला मारले. त्या रात्री उरलेल्या कुरूंनी हिमालयाच्या पायथ्याशी आसरा घेतला. त्यांना नवा सेनापती हवा होता. कुणाला निवडावे, असे दुर्योधनाने अश्वत्थाम्याला विचारले. अश्वत्थामा हा कुरूंचे जुने गुरू द्रोण यांचा मुलगा. अश्वत्थामा म्हणाला, “शल्याला आपले नेतृत्व करू द्या. कुळात, शौर्यात आणि कीर्तीत तो आपल्या सगळ्यांत श्रेष्ठ आहे. आपण त्याच्यासाठी जे केले, ते तो विसरलेला नाही. आपल्यासाठी त्याने स्वतःच्या भाच्यांना सोडले.” मग दुर्योधनाने शल्याला सेनापती व्हायची विनंती केली. फार पूर्वी शल्याने तसे वचन दिलेच होते. शल्याने होकार दिला. तो म्हणाला, “माझे प्राण, माझे राज्य आणि माझे धन, सगळे तुझे आहे.” पाणी शिंपडून आणि पवित्र विधी करून दुर्योधनाने त्याला सेनापती केले. शल्य म्हणाला, “आज मी पांडवांना मारीन, नाहीतर मरून स्वर्गाला जाईन.” आणि कुरूंचे सैन्य कर्णाचे दुःख विसरले.
शल्यवध
कृष्णाचा सल्ला
कुरूंच्या छावणीतून आनंदाचा जल्लोष पांडवांच्या कानी आला. कृष्ण पांडवांचा मित्र आणि सल्लागार. युधिष्ठिर त्याला म्हणाला, “आता शल्य त्यांचे नेतृत्व करतो आहे. आम्ही काय करावे?” कृष्ण म्हणाला, “मी शल्याला चांगला ओळखतो. तो भीष्म, द्रोण किंवा कर्ण यांच्याइतकाच मोठा आहे, किंबहुना जास्तच. युद्धात त्याच्या तोडीचा मला कोणी दिसत नाही, आपल्याशिवाय. “युधिष्ठिरा, आपण त्याला मारा. तो आपला मामा आहे, म्हणून त्याला सोडू नका. फक्त क्षत्रियाच्या कर्तव्याचा विचार करा. भीष्म, द्रोण आणि कर्ण, हे महासागर आपण पार केलेत. आता गाईच्या खुरात साचलेल्या डबक्यात बुडू नका.” त्या रात्री युधिष्ठिर शांत झोपला. अंगात रुतलेले बाण काढून टाकल्यावर हत्तीला जसे बरे वाटते, तसे त्याला वाटले.
शल्यवध
“शल्य माझ्या वाट्याचा”
दुसऱ्या दिवशी शल्य एकटाच सगळ्या पांडवसैन्याशी लढला. पांडवांचे सैनिक त्याच्यापुढून पळू लागले. युधिष्ठिराने आपल्या भावांना आणि कृष्णाला बोलावले. तो म्हणाला, “भीष्म, द्रोण आणि कर्ण आता राहिले नाहीत. तुमच्यापैकी प्रत्येकाने आपल्या वाट्याला आलेल्या शत्रूंशी लढाई केली. आता एकच वाटा उरला आहे, आणि तो माझा आहे: शल्य. आज एकतर तो मला मारेल, नाहीतर मी त्याला मारीन.” त्याने आज्ञा दिल्या. नकुल आणि सहदेव त्याच्या रथाच्या चाकांचे रक्षण करतील. भीम त्याच्या पुढे लढेल, आणि अर्जुन त्याच्या पाठीचे रक्षण करील. मग युधिष्ठिर शल्यावर चालून गेला.
शल्यवध
सौम्य राजा उग्र झाला
त्या दिवशी सगळ्यांनी एक नवल पाहिले. युधिष्ठिर नेहमी शांत आणि मवाळ असे. आता त्याचे डोळे विस्फारले, आणि रागाने त्याचे अंग थरथरू लागले. त्याने हजारो योद्ध्यांना कापून काढले, आणि आपल्याभोवतीचे रणांगण मोकळे केले. तो शल्याला ओरडून म्हणाला, “थांब! थांब!” दोघे राजे लढले. दोघेही रक्ताने माखले. कोण जिंकेल, ते कोणालाच सांगता येईना. युधिष्ठिराने शल्याचे घोडे मारले. तेव्हा अश्वत्थाम्याने शल्याला आपल्या रथात घेऊन दूर नेले. पण शल्य दुसरा रथ घेऊन परत आला.
शल्यवध
शल्य पायी
आता शल्याने युधिष्ठिराचे घोडे मारले. त्याचा सारथीही मारला गेला. भीम भावाच्या मदतीला धावला. त्याने शल्याचा सारथी आणि घोडे मारले, आणि बाणांनी त्याचे चिलखत फोडले. शल्याने ढाल-तलवार घेतली, आणि रथातून खाली उडी मारली. साक्षात मृत्यूसारखा तो युधिष्ठिरावर धावून गेला. भीमाने बाणांनी त्याच्या ढालीचे तुकडे केले, आणि त्याची तलवार मुठीपाशी मोडली. पांडवांनी गर्जना केली आणि शंख फुंकले. तरीही हरणावर धावणाऱ्या सिंहासारखा शल्य निःशस्त्र पुढे येतच राहिला.
शल्यवध
शक्ती
युधिष्ठिराकडे घोडे नव्हते, सारथी नव्हता. पण तो अग्नीसारखा धगधगत होता. त्याला कृष्णाचे शब्द आठवले. शल्याला मारायचे, असा त्याने मनाशी निश्चय केला. त्याने शक्ती हे शस्त्र उचलले. तिचा दांडा सोन्याचा होता, रत्नांनी मढवलेला. पांडव नेहमी फुले आणि सुगंधी द्रव्ये वाहून तिची पूजा करत. देवांचा शिल्पकार त्वष्टा याने ती शिवासाठी घडवली होती. ती कधीच चुकत नसे. “दुष्टा, तू मेलास!” असे ओरडून युधिष्ठिराने सगळ्या ताकदीनिशी ती फेकली. तुटत्या ताऱ्यासारखी ती उडाली. शल्याने गर्जना करून ती झेलायचा प्रयत्न केला. ती त्याची रुंद छाती फोडून जमिनीत घुसली. त्याने हात पसरले, आणि युधिष्ठिराकडे तोंड करून तो पडला. जणू धरतीला मिठी मारावी, तसा तो जमिनीवर पडून राहिला. पांडवांनी शंख फुंकले. इंद्राने वृत्रासुराला मारले, तेव्हा देवांनी इंद्राची स्तुती केली होती. तशीच त्यांनी युधिष्ठिराची स्तुती केली. महाभारत, उद्योगपर्व, विभाग ८, आणि शल्यपर्व, विभाग ६, ७, १६ आणि १७ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शल्याने कर्णाचा रथ कसा चालवला, ते “कर्णवध” या गोष्टीत आहे. शल्याने युधिष्ठिराला सांगितलेली इंद्राची कथा, त्या दिवसाची अनेक द्वंद्वयुद्धे, आणि शल्य पडल्यावर युधिष्ठिराने शल्याच्या धाकट्या भावाला मारले ती हकिगत, हे इथे गाळले आहे. मूळ ग्रंथात युधिष्ठिराच्या रथचक्रांच्या रक्षकांच्या दोन जोड्यांचा उल्लेख आहे. इथे फक्त जुळे भाऊ ठेवले आहेत.