पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
शंतनू आणि गंगा
स्वर्गातली एक नजर
फार पूर्वी महाभिष नावाचा एक राजा होता. पृथ्वीवर असताना तो सत्यवचनी आणि पराक्रमी राजा होता. मोठमोठे यज्ञ करून त्याने स्वर्गात जागा मिळवली होती. एके दिवशी सगळे देव ब्रह्मदेवाची उपासना करायला जमले. महाभिषही तिथे होता. तेवढ्यात नदीची देवी गंगा ब्रह्मदेवाला नमस्कार करायला आली. वाऱ्याने तिचे पांढरे वस्त्र बाजूला उडाले. सगळ्या देवांनी नजर खाली वळवली. पण महाभिष मात्र तिच्याकडे एकटक पाहत राहिला. म्हणून सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाने महाभिषाला शाप दिला. तो म्हणाला, “गंगेला पाहून तू स्वतःला विसरलास. म्हणून तू पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेशील. तीसुद्धा माणसांत जन्म घेईल, आणि तुला दुःख देईल.” त्या वेळी पृथ्वीवर प्रतीप नावाचा एक चांगला राजा होता. महाभिषाने त्याच्या पोटी जन्म घ्यायचे ठरवले. आणि गंगा महाभिषाची ओढ मनात घेऊन तिथून निघून गेली.
शंतनू आणि गंगा
आठ वसू
वाटेत गंगेला वसू भेटले. वसू म्हणजे स्वर्गातले आठ देव. ते फार खिन्न दिसत होते. ते म्हणाले, “वसिष्ठ या थोर ऋषींनी आम्हांला शाप दिला आहे. आम्हांला माणसांत जन्म घ्यावा लागणार आहे. पण कोणी मानवी स्त्री आमची आई व्हावी, असे आम्हांला वाटत नाही. आपणच मनुष्यरूप घ्या, आणि आमची आई व्हा.” गंगेने विचारले, “आणि तुमचे वडील कोण होणार?” ते म्हणाले, “प्रतीप राजाला शंतनू नावाचा मुलगा होईल. तोच आमचा पिता होऊ दे. आणि आमच्यापैकी प्रत्येकाला जन्मताच पाण्यात टाकून द्या. म्हणजे पृथ्वीवर न राहता आम्ही लगेच मुक्त होऊ.” गंगा म्हणाली, “ठीक आहे, मी तसे करीन. पण निदान एक मुलगा तरी जगू द्या.” मग प्रत्येक वसूने आपल्या शक्तीचा आठवा भाग दिला. ते सगळे भाग मिळून एक मुलगा होणार होता, आणि तो जगणार होता. ते म्हणाले, “पण त्या मुलाला पृथ्वीवर संतती होणार नाही.”
शंतनू आणि गंगा
राजाची उजवी मांडी
प्रतीप राजा प्रत्येक जिवावर दया करणारा होता. गंगा नदीच्या उगमापाशी तो तपश्चर्या करत होता. एके दिवशी गंगा एका सुंदर स्त्रीच्या रूपात पाण्यातून वर आली. ती येऊन राजाच्या उजव्या मांडीवर बसली. राजाने विचारले, “तुला काय हवे आहे?” ती म्हणाली, “मला आपण पती म्हणून हवे आहात.” प्रतीप म्हणाला, “मी परस्त्रीकडे जात नाही. माझ्या वर्णाबाहेरच्या स्त्रीकडेही जात नाही. शिवाय तू माझ्या उजव्या मांडीवर बसली आहेस. ती जागा मुलीची किंवा सुनेची असते. पत्नी डाव्या मांडीवर बसते. म्हणून तू माझ्या मुलाची पत्नी हो.” गंगा म्हणाली, “ठीक आहे. पण आपल्या मुलाने मी जे करीन त्याबद्दल मला कधीही जाब विचारायचा नाही. हे त्याने पाळले, तर मी त्याला सुखी करीन. मी त्याला जे पुत्र देईन, त्यांच्यामुळे त्याला स्वर्ग मिळेल.” आणि ती अदृश्य झाली.
शंतनू आणि गंगा
शंतनूची आणि तिची भेट
प्रतीप राजा आणि त्याची राणी म्हातारे होत चालले होते. मूल व्हावे म्हणून त्यांनी तपश्चर्या केली. शेवटी त्यांना मुलगा झाला. स्वर्गातला महाभिषच पुन्हा जन्माला आला होता. त्यांनी त्याचे नाव शंतनू ठेवले. मुलगा मोठा झाल्यावर प्रतीप त्याला म्हणाला, “एकदा एक स्वर्गीय कन्या माझ्याकडे आली होती. ती तुझ्या भल्यासाठीच आली होती. ती तुझ्याकडे आली तर तिला पत्नी म्हणून स्वीकार. ती कोण आहे ते विचारू नकोस, आणि ती जे काही करील त्याबद्दल तिला दोष देऊ नकोस.” मग प्रतीपाने शंतनूला राजा केले आणि तो वनात निघून गेला. शंतनूला शिकारीची फार आवड होती. एके दिवशी गंगेच्या काठावर त्याला एक कन्या दिसली. तिचे रूप डोळे दिपवणारे होते. त्याची नजर तिच्यावरून हलेना. तिलाही त्याची ओढ वाटली. तो म्हणाला, “तू देवी असशील किंवा मानवी स्त्री, कोणीही असलीस तरी माझी पत्नी हो.”
शंतनू आणि गंगा
नदीत सात मुलगे
गंगेला वसूंना दिलेले वचन आठवले. ती म्हणाली, “मी आपली पत्नी होईन. पण मी काहीही केले तरी आपण मला कधी अडवायचे नाही. माझ्याशी कधी कठोर शब्दात बोलायचे नाही. ज्या दिवशी आपण तसे कराल, त्या दिवशी मी आपल्याला सोडून जाईन.” राजाने ते मान्य केले. राजाने आपला शब्द पाळला. त्याने तिला काहीच विचारले नाही. तिच्या सहवासात तो इतका रमला की वर्षे कशी गेली ते त्याला कळलेच नाही. काही काळाने त्यांना एक मुलगा झाला. तो देवासारखा सुंदर होता. गंगा बाळाला नदीवर घेऊन गेली आणि तिने त्याला पाण्यात टाकले. ती म्हणाली, “हे तुझ्या भल्यासाठी आहे.” बाळ बुडाले आणि पुन्हा वर आले नाही. मग दुसरा मुलगा झाला, मग आणखी एक. प्रत्येकाला तिने हसत हसत नदीत टाकले. राजाला फार दुःख होत होते. पण ती सोडून जाईल या भीतीने तो काहीच बोलला नाही. अशा रीतीने सात मुलगे पाण्यात गेले.
शंतनू आणि गंगा
आठवा मुलगा
मग आठवा मुलगा झाला. आधीसारखीच गंगा हसत हसत त्याला नदीवर घेऊन निघाली. आता मात्र राजाला ते सहन झाले नाही. तो ओरडला, “याला मारू नकोस! तू आहेस तरी कोण? स्वतःच्याच मुलांना का मारतेस? तू आपल्या मुलांचा जीव घेतला आहेस. केवढे भयंकर पाप हे!” त्याची पत्नी म्हणाली, “याला मी मारणार नाही. पण आपण माझ्याविरुद्ध बोललात. आपल्यात ठरल्याप्रमाणे आता माझा आपल्याबरोबरचा काळ संपला. मी गंगा आहे, नदीची देवी. आठ वसूंना माणसांत जन्म घेण्याचा शाप मिळाला होता. त्यांचा पिता होण्याची योग्यता फक्त आपल्यातच होती. त्यांची आई होण्यासाठी मी मनुष्यरूप घेतले. जन्मल्याबरोबर त्यांना पृथ्वीवरच्या जीवनातून सोडवावे, अशी त्यांनी मला विनंती केली होती. ती मी पुरी केली. हा मुलगा मात्र जगला पाहिजे. आता मी आपल्याला सोडून जाते.”
शंतनू आणि गंगा
चोरलेली गाय
शंतनूने विचारले, “वसूंना शाप का मिळाला?” तेव्हा गंगेने त्याला ती हकिगत सांगितली. मेरू पर्वताच्या उतारावर वसिष्ठ ऋषींचा आश्रम होता. त्यांच्याकडे नंदिनी नावाची एक अद्भुत कामधेनू होती. तिचे दूध जो पिई, तो दहा हजार वर्षे तरुण राही. एके दिवशी वसू आपल्या पत्नींना घेऊन तिथे आले. द्यु नावाच्या एका वसूच्या पत्नीने ती गाय पाहिली. पृथ्वीवर तिची एक मैत्रीण होती, एका राजाची मुलगी. तिच्यासाठी ती गाय आणा, अशी तिने आपल्या पतीकडे विनवणी केली. पत्नीला खूश करण्यासाठी द्युने ती गाय चोरली. त्याच्या भावांनी त्याला मदत केली. वसिष्ठ आश्रमात परत आले, तर गाय नाहीशी झालेली. अंतर्दृष्टीने त्यांनी पाहिले की ती कोणी नेली. आणि त्यांनी वसूंना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचा शाप दिला.
शंतनू आणि गंगा
गंगा निघून गेली
वसू आले आणि त्यांनी दयेची याचना केली. ऋषी म्हणाले, “तुम्ही सातजण जन्मल्यापासून एका वर्षाच्या आत मुक्त व्हाल. पण गाय चोरणारा द्यु पृथ्वीवर दीर्घ काळ जगेल. त्याला संतती होणार नाही. तो पत्नीशिवाय राहील. पण तो सज्जन असेल, धर्मग्रंथांचा जाणकार असेल, आणि वडिलांचा आज्ञाधारक मुलगा असेल.” गंगा म्हणाली, “मी ज्या मुलाला वाचवले आहे, तो द्युच आहे.” मग ती अदृश्य झाली, आणि बाळालाही आपल्याबरोबर घेऊन गेली. त्या मुलाचे नाव देवव्रत ठेवले. जड मनाने शंतनू आपल्या हस्तिनापूर नगरीला परतला. पुढे कितीतरी वर्षे त्याने चांगले राज्य केले. तो न्यायी आणि सौम्य राजा होता.
शंतनू आणि गंगा
नदीकाठचा तरुण
एके दिवशी शंतनू गंगेच्या काठाने एका हरणाचा पाठलाग करत होता. नदीचे पाणी उथळ झालेले त्याला दिसले. असे का झाले, याचे त्याला आश्चर्य वाटले. मग त्याला एक उंच, देखणा तरुण दिसला. त्या तरुणाने एका दिव्य अस्त्राने नदीचा प्रवाह अडवून धरला होता. तो तरुण म्हणजे देवव्रत, शंतनूचा स्वतःचा मुलगा. पण राजाने त्याला एकदाच पाहिले होते, तेही जन्मल्याबरोबर. म्हणून त्याने त्याला ओळखले नाही. देवव्रताने मात्र वडिलांना लगेच ओळखले. तरीही त्याने आपली ओळख दिली नाही. आपल्या मायेने त्याने राजाच्या डोळ्यांवर पडदा आणला आणि तो दिसेनासा झाला. शंतनू विचारात पडला. तो आपला मुलगा तर नसेल? त्याने गंगेला हाक मारली, “तो मुलगा मला दाखव.”
शंतनू आणि गंगा
मुलगा परत मिळाला
गंगा सुंदर रूपात त्या मुलाला घेऊन आली. एके काळी ती त्याचीच पत्नी होती, तरीही शंतनूने तिला ओळखले नाही. गंगा म्हणाली, “आपण मला दिलेला हाच तो आठवा मुलगा. मी त्याला मोठ्या काळजीने वाढवले आहे. वसिष्ठांकडून तो सगळे धर्मग्रंथ शिकला आहे. थोर योद्धे ऋषी परशुराम यांना जी जी अस्त्रे येतात, ती सगळी याला येतात. हा मोठा धनुर्धर आहे, आणि राजाची कर्तव्येही याला ठाऊक आहेत. याला आपल्याबरोबर घरी घेऊन जा.” मग शंतनू आपल्या मुलाला घेऊन हस्तिनापुराला परतला. त्याने देवव्रताला युवराज केले. राजपुत्राने आपल्या वडिलांचे आणि सगळ्या प्रजेचे मन जिंकले. सात मुलगे नदीत गेले होते, आणि पत्नीही गेली होती. पण आठवा मुलगा घरी आला होता, आणि राजा त्याच्याबरोबर सुखाने राहू लागला. महाभारत, आदिपर्व, विभाग ९६ ते १०० यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शंतनूच्या राज्याची लांबलचक स्तुती इथे गाळली आहे.