पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
शरशय्येवरील भीष्म
नऊ दिवसांचे युद्ध
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर युद्ध चालू होते. एका बाजूला पाच पांडव भाऊ होते. दुसऱ्या बाजूला त्यांचा चुलतभाऊ दुर्योधन आणि त्याचे भाऊ, म्हणजे कुरू. कुरूंच्या सैन्याचे सेनापती होते घराण्याचे वृद्ध पितामह भीष्म. ते शंतनू राजाचे आणि नदीदेवता गंगेचे पुत्र. फार पूर्वी त्यांच्या वडिलांनी त्यांना एक वर दिला होता. ते स्वतः ठरवतील तेव्हाच त्यांना मरण येईल. नऊ दिवस भीष्मांनी पांडवांच्या सैन्याची कापाकापी केली. नवव्या दिवशी संध्याकाळी पांडवांचे सैनिक शस्त्रे टाकून त्यांच्यापुढून पळाले. तेव्हा थोरला भाऊ युधिष्ठिर याने त्या दिवसाची लढाई थांबवली. त्या रात्री पांडव कृष्णाबरोबर विचार करायला बसले. कृष्ण त्यांचा मित्र होता. भावांमधला मोठा धनुर्धर अर्जुन, त्याचा रथ तो चालवत होता. या युद्धात मार्ग दाखवीन, पण स्वतः लढणार नाही, असे त्याने वचन दिले होते.
शरशय्येवरील भीष्म
रात्रीचा प्रश्न
युधिष्ठिर म्हणाला, “हत्ती बोरू तुडवतो, तसे भीष्म माझे सैन्य चिरडत आहेत. त्यापेक्षा मी पुन्हा वनात जाणे बरे.” कृष्ण म्हणाला, “अर्जुन भीष्मांना मारणार नसेल, तर मी स्वतः त्यांच्याशी लढेन.” युधिष्ठिर म्हणाला, “तू आपले वचन मोडावेस, हे मला चालणार नाही. पण भीष्मांना दुर्योधनासाठी लढावे लागत असले, तरी मला सल्ला देण्याचे वचन त्यांनी दिले आहे. त्यांनाच विचारू या, त्यांना कसे मारता येईल. आम्ही पोरके होतो, तेव्हा त्यांनी आम्हांला वाढवले. आणि आज मी त्यांचे मरण शोधतो आहे. क्षत्रियाचा धर्म किती क्रूर आहे!” मग भाऊ आणि कृष्ण शस्त्रे बाजूला ठेवून भीष्मांच्या तंबूत गेले. त्यांनी भीष्मांना नमस्कार केला. भीष्म म्हणाले, “या, तुम्हां सगळ्यांचे स्वागत आहे. मी तुमच्यासाठी काय करू?” युधिष्ठिर म्हणाला, “आम्ही आपल्याला कसे हरवावे, ते सांगा. आणि ही कत्तल थांबवा.”
शरशय्येवरील भीष्म
भीष्मांनी मार्ग सांगितला
भीष्म म्हणाले, “मी जिवंत आहे तोपर्यंत तुम्ही जिंकू शकणार नाही. म्हणून मला पाडा. मी तुम्हांला परवानगी देतो. माझ्या हातात धनुष्य असताना देवसुद्धा मला हरवू शकणार नाहीत. पण स्त्रीशी, किंवा जन्माने स्त्री असलेल्याशी, मी कधीच लढणार नाही. “तुमच्या सैन्यात द्रुपद राजाचे अपत्य शिखंडी आहे. शिखंडी मुलगी म्हणून जन्मला, आणि पुढे पुरुष झाला. अर्जुनाने शिखंडीला आपल्यापुढे ठेवावे आणि माझ्यावर बाण सोडावेत. मी शिखंडीवर वार करणार नाही. मग अर्जुन मला पाडू शकेल.” आधीच्या जन्मात शिखंडी अंबा होता. अंबा ही एक राजकन्या होती. भीष्मांनी एकदा तिला पळवून आणले होते. आपल्या आयुष्याच्या नाशाला तिने त्यांना जबाबदार धरले. त्यांचा नाश करीन, अशी शपथ घेऊन ती मेली. आणि आता तिने पुन्हा जन्म घेतला होता.
शरशय्येवरील भीष्म
अर्जुनाचे दुःख
परत येताना अर्जुनाचे मन दुःखाने आणि लाजेने होरपळत होते. तो म्हणाला, “मी पितामहांशी कसा लढू? लहानपणी मी त्यांच्या मांडीवर चढायचो, आणि त्यांना धुळीने माखवायचो. एकदा मी त्यांना बाबा म्हणून हाक मारली. ते म्हणाले, ‘मी तुझा बाबा नाही रे. मी तुझ्या बाबांचा बाबा आहे.’ मी त्यांना कसे मारू?” कृष्ण म्हणाला, “भीष्मांना मारण्याची तू प्रतिज्ञा केली आहेस. देवांनी हे फार पूर्वीच ठरवले आहे. आणि मानाचे वडीलधारे असले, तरी ते शत्रू म्हणून अंगावर आले, तर क्षत्रियाने त्यांना पाडलेच पाहिजे.” शेवटी अर्जुन म्हणाला, “मग शिखंडी पुढे राहील. तो भीष्मांशी लढेल, आणि मी इतर योद्ध्यांना रोखून धरीन.”
शरशय्येवरील भीष्म
दहावा दिवस
दहाव्या दिवशी भीष्म उन्हाळ्यातल्या भर दुपारच्या सूर्यासारखे तळपत होते. एकाही राजाला त्यांच्याकडे नजर वर करून पाहता येत नव्हते. मग शिखंडी त्यांच्यावर धावून गेला. अर्जुन अगदी त्याच्या मागे होता. शिखंडीचे बाण भीष्मांना पुन्हा पुन्हा लागले. भीष्मांनी त्याच्याकडे पाहिले आणि ते हसले. शिखंडी जन्माने स्त्री होता, हे त्यांना आठवत होते. म्हणून त्यांनी त्याच्यावर एकही बाण सोडला नाही. अर्जुनाने भीष्मांचे धनुष्य तोडले. भीष्मांनी दुसरे उचलले. अर्जुनाने तेही तोडले. त्यानंतर त्यांनी उचललेले प्रत्येक धनुष्य त्याने तोडले. भीष्मांनी डोंगर फोडू शकेल अशी एक शक्ती फेकली. अर्जुनाने पाच बाणांनी तिचे पाच तुकडे केले.
शरशय्येवरील भीष्म
भीष्मांनी वेळ निवडली
मग भीष्म विचार करू लागले. ते मनाशी म्हणाले, “स्वतः विष्णू पांडवांचे रक्षण करत नसते, तर मी एकाच धनुष्याने सगळ्या पांडवांना मारू शकलो असतो. पण मी आता त्यांच्याशी लढणार नाही. त्यांना मारता येणार नाही. आणि शिखंडी जन्माने स्त्री आहे. आपल्याला हवे तेव्हा मरण्याचे सामर्थ्य मला माझ्या वडिलांनी दिले आहे. आता ती वेळ निवडायची.” तेव्हा ऋषी आणि वसू आकाशातून त्यांच्याशी बोलले. वसू म्हणजे स्वर्गातले देव. ते म्हणाले, “बाळा, तुझा निर्णय आम्हांला मान्य आहे. युद्धापासून मन मागे घे.” सुगंधी, गार वारा वाहू लागला, आणि त्यांच्यावर फुले पडली. ते शब्द फक्त भीष्मांनी ऐकले. आणि संजयाने ऐकले. एका ऋषींच्या वरदानामुळे संजय अंध कुरुराजाला ही सगळी हकिगत सांगत होता.
शरशय्येवरील भीष्म
हे शिखंडीचे बाण नव्हेत
मग भीष्म पुन्हा अर्जुनावर धावून गेले. शिखंडीने त्यांच्या छातीत नऊ बाण मारले. भूकंपात डोंगर उभा राहावा, तसे ते अढळ उभे राहिले. अर्जुनाने त्यांच्यावर आणखी शेकडो बाण सोडले. भीष्म दुर्योधनाचा भाऊ दुःशासन याच्याकडे वळले आणि हसले. ते म्हणाले, “हे बाण एका अखंड रांगेत वज्रासारखे माझ्यावर येत आहेत. ते माझे कवच भेदतात आणि आतपर्यंत कापत जातात. हे शिखंडीचे बाण नव्हेत. हे अर्जुनाचे आहेत.” भीष्मांनी तलवार आणि सोनेरी ढाल उचलली. पण ते रथातून खाली उतरण्याआधीच अर्जुनाच्या बाणांनी त्या ढालीचे शंभर तुकडे केले.
शरशय्येवरील भीष्म
भीष्म पडले
आता भीष्मांच्या अंगावर दोन बोटांएवढीही जागा उरली नव्हती, जिथे बाण घुसला नव्हता. सूर्यास्ताच्या थोडे आधी ते रथातून खाली पडले. त्यांचे डोके पूर्वेकडे होते. देवांनी आणि राजांनी दुःखाने आक्रोश केला. पण त्यांचे शरीर जमिनीला टेकले नाही. बाणांनीच त्यांना वर तोलून धरले. ते बाणांच्या शय्येवर, शरशय्येवर, पडले होते. पडता पडता भीष्मांनी पाहिले, अजून दक्षिणायन चालू आहे. दक्षिणायन म्हणजे सूर्य दक्षिणेकडे सरकत असतो तो काळ. तो मरणासाठी अशुभ मानला जातो. आकाशातून आवाज आले, “महात्मा भीष्मांनी दक्षिणायनात का मरावे?” भीष्मांनी उत्तर दिले, “मी जिवंत आहे!” सूर्य पुन्हा उत्तरेकडे वळेपर्यंत, म्हणजे उत्तरायण लागेपर्यंत, ते प्राण धरून राहणार होते.
शरशय्येवरील भीष्म
हंस
भीष्मांच्या मनात काय आहे, हे त्यांची आई गंगा जाणून होती. तिने मानस सरोवरातून मोठमोठे ऋषी त्यांच्याकडे पाठवले, हंसांच्या रूपात. त्यांनी भीष्मांना प्रदक्षिणा घातली. मग ते एकमेकांना म्हणाले, “दक्षिणायनात भीष्मांसारख्या महात्म्याने जग का सोडावे?” मग ते दक्षिणेकडे उडून गेले. भीष्म त्यांना म्हणाले, “दक्षिणायनात मी जाणार नाही. उत्तरायण लागेल तेव्हा मी जाईन. आपले मरण निवडण्याचे सामर्थ्य मला माझ्या वडिलांनी दिले आहे. मी वाट पाहीन.” रणांगणावर लढाई थांबली. कुरू रडत, स्तब्ध उभे राहिले, आणि पांडवांनी शंख फुंकले. कुरूंचे शस्त्रगुरू द्रोण यांनी ही बातमी ऐकली, आणि ते बेशुद्ध पडले. शुद्धीवर आल्यावर त्यांनी त्या दिवसाचे युद्ध थांबवले.
शरशय्येवरील भीष्म
बाणांची उशी
दोन्ही सैन्यांतले राजे कवचे उतरवून एकत्र भीष्मांपाशी आले. भीष्म म्हणाले, “या, तुमचे स्वागत आहे. माझे डोके खाली लोंबते आहे. मला उशी द्या.” राजांनी तलम कापडाच्या मऊ उशा आणल्या. भीष्म हसले. ते म्हणाले, “या उशा वीराच्या शय्येला शोभत नाहीत.” मग ते अर्जुनाकडे वळले. “बाळा, माझे डोके खाली लोंबते आहे. मला शोभेल अशी उशी दे.” अर्जुनाच्या डोळ्यांत पाणी होते. त्याने धनुष्याला दोरी लावली. मंत्र म्हणून त्याने तीन तीक्ष्ण बाण सोडले, आणि त्यांनी भीष्मांच्या डोक्याला आधार दिला. भीष्म प्रसन्न होऊन म्हणाले, “माझ्या शय्येला हीच उशी योग्य. रणांगणावर योद्ध्याने असेच झोपावे. उत्तरायण लागेपर्यंत मी इथेच पडून राहीन.” बाण काढायला वैद्य आले. भीष्मांनी त्यांना बक्षिसे देऊन परत पाठवले. ते म्हणाले, “हे बाण अंगात असतानाच मला अग्नी द्या.”
शरशय्येवरील भीष्म
जमिनीतून पाणी
सकाळी राजे पुन्हा भीष्मांपाशी आले. बाणांमुळे भीष्मांच्या अंगाची आग होत होती. त्यांनी पाणी मागितले. राजांनी घड्यांतून गार पाणी आणले, पण ते त्यांनी घेतले नाही. ते म्हणाले, “माणसांच्या या गोष्टींच्या पलीकडे मी आता गेलो आहे. अर्जुनाला माझ्याकडे पाठवा.” ते अर्जुनाला म्हणाले, “माझ्या तोंडाला कोरड पडली आहे. मला पाणी दे. ते कसे द्यायचे, ते तुला ठाऊक आहे.” अर्जुनाने आपला रथ भीष्मांभोवती फिरवला. मंत्र म्हणून त्याने एक धगधगता बाण सोडला. भीष्म पडले होते, त्याच्या अगदी दक्षिणेला तो जमिनीत घुसला. तिथून शुद्ध, गार पाण्याचा एक फवारा उसळला. ते पाणी अमृतासारखे गोड होते. भीष्म ते प्यायले, आणि राजे थक्क झाले. मग भीष्मांनी दुर्योधनाला कळकळीने विनवले, तह कर, आणि माझ्या मरणाबरोबर हे युद्ध संपू दे. पण मरणाच्या दारातला रोगी औषध नाकारतो, तसे दुर्योधनाने ऐकले नाही.
शरशय्येवरील भीष्म
रात्री कर्ण आला
राजे निघून गेल्यावर कर्ण आला. कर्ण म्हणजे कुरूंच्या बाजूचा महान धनुर्धर. भीष्मांचे आणि त्याचे पूर्वीपासून वाकडे होते. आपण कुंतीचा, तिच्या लग्नाआधी झालेला मुलगा आहोत, हे आता त्याला ठाऊक होते. तो रडत भीष्मांच्या पाया पडला. तो म्हणाला, “पितामह, आपण ज्याचा नेहमी द्वेष केलात, तो मी राधेचा मुलगा.” भीष्मांनी पहारेकऱ्यांना दूर पाठवले. मग बाप मुलाला जवळ घेतो, तसा त्यांनी त्याच्या खांद्याभोवती हात टाकला. ते म्हणाले, “तू कुंतीचा मुलगा आहेस. ऋषींकडून मला ते कळले आहे. घराण्यात फूट पडू नये, म्हणूनच मी तुझ्याशी कठोर बोललो. तू आपल्या भावांना जाऊन मिळ, आणि हे भांडण माझ्याबरोबरच संपू दे.” कर्ण म्हणाला, “मला ठाऊक आहे. पण दुर्योधनाने माझ्यावर उपकार केले आहेत. मी त्याच्याशी बेइमानी करू शकत नाही. मला अर्जुनाशी लढायची अनुज्ञा द्या.” भीष्म म्हणाले, “मग लढ, पण मनात राग न ठेवता. मी शांततेसाठी खूप प्रयत्न केले, आणि मी हरलो.” कर्णाने नमस्कार केला आणि तो दुर्योधनाकडे परत गेला.
शरशय्येवरील भीष्म
वेळ आली
भीष्मांशिवाय युद्ध चालू राहिले, आणि अखेर संपले. कुरूंची राजधानी हस्तिनापूर येथे युधिष्ठिराला राज्याभिषेक झाला. आणि एवढा सगळा काळ भीष्म आपल्या बाणांच्या शय्येवर पहाऱ्यात पडून होते. उत्तरायणाची वाट पाहत होते. युधिष्ठिराने नगरीत प्रवेश केल्यानंतर पन्नास रात्रींनी उत्तरायण सुरू झाले. युधिष्ठिर आपल्या कुटुंबाला घेऊन निघाला. त्याच्याबरोबर कृष्ण होता, आणि वृद्ध राजा धृतराष्ट्र होता. अंत्यसंस्काराच्या अग्नीसाठी त्यांनी रेशमी वस्त्रे, चंदन आणि माळा बरोबर घेतल्या. भीष्मांभोवती व्यास आणि इतर ऋषी बसले होते. राजा म्हणाला, “पितामह, मी युधिष्ठिर. आपण सांगितलेली वेळ आली आहे.” भीष्मांनी डोळे उघडले आणि त्याचा हात हातात घेतला. ते म्हणाले, “अठ्ठावन्न रात्री मी इथे पडून आहे. या तीक्ष्ण बाणांवर त्या शंभर वर्षांसारख्या वाटल्या.” मग ते कृष्णाला म्हणाले, “मला जाण्याची अनुज्ञा द्यावी.” कृष्ण म्हणाला, “मी अनुज्ञा देतो. आपल्या हातून कधीही पाप घडलेले नाही.”
शरशय्येवरील भीष्म
भीष्मांचे प्रयाण
भीष्म शांत झाले. योगाच्या सामर्थ्याने त्यांनी आपले प्राण शरीरातून वर ओढले. प्राण जसजसे वर चढत होते, तसतसे बाण शरीरातून निघत होते, आणि जखमा भरत होत्या. शेवटी एकही बाण उरला नाही, आणि एकही जखम उरली नाही. ऋषी आश्चर्याने पाहत राहिले. शेवटी त्यांचे प्राण मस्तक भेदून बाहेर पडले. मोठ्या उल्केसारखे ते आकाशात झेपावले, आणि दिसेनासे झाले. स्वर्गात नगारे वाजले, आणि फुलांचा वर्षाव झाला. पांडवांनी चिता रचली. रेशमी वस्त्रांत आणि माळांत भीष्मांना तिच्यावर ठेवले, आणि अग्नी दिला.
शरशय्येवरील भीष्म
गंगेचा शोक
मग मृतांना पाणी देण्यासाठी सगळे गंगेवर गेले. तेव्हा गंगादेवी आपल्या प्रवाहातून रडत वर आली. ती आक्रोश करत म्हणाली, “माझ्या मुलाला योद्धे ऋषी परशुरामसुद्धा हरवू शकले नाहीत. आणि आज शिखंडीने त्याला मारले. माझे हृदय दगडाचेच असले पाहिजे, म्हणून ते फुटत नाही.” कृष्ण म्हणाला, “दुःख करू नका. ते वसूंपैकी एक होते. एका शापामुळे पृथ्वीवर जन्माला आले होते, आणि आता ते स्वर्गात परत गेले आहेत. शिखंडीने त्यांना मारले नाही. अर्जुनाने त्यांना युद्धात पाडले, क्षत्रियधर्माला धरून.” तेव्हा देवीचे सांत्वन झाले, आणि राजांनी तिचा निरोप घेतला. महाभारत, भीष्मपर्व, विभाग १०८, ११९ ते १२४, आणि अनुशासनपर्व, विभाग १६७ आणि १६८ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. शिखंडीच्या आधीच्या जन्माची, अंबेची, कथा “अंबा” या गोष्टीत आहे. योद्ध्यांच्या लांब याद्या, कृष्णाने केलेली युधिष्ठिराची स्तुती, आणि भीष्मांनी धृतराष्ट्राला दिलेला शेवटचा उपदेश, हे सगळे इथे गाळले आहे. प्रचलित कथांमध्ये अर्जुनाने जमिनीतून काढलेले पाणी म्हणजे प्रत्यक्ष गंगा असते; गांगुली यांच्या भाषांतरात ते पावसाच्या देवाच्या अस्त्राने उसळलेला गार पाण्याचा फवारा आहे. शरशय्येवरून भीष्मांनी दिलेला उपदेश, संस्कृत श्लोकांसह, भीष्मांचा उपदेश या मालिकेत आहे.