पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
सोनेरी मुंगूस
ढगांसारखा आवाज
मोठ्या युद्धानंतर राजा युधिष्ठिराने एक मोठा अश्वमेध यज्ञ केला. यज्ञ संपला तेव्हा सगळ्यांना दाने मिळाली होती. ब्राह्मण, राजाचे आप्त आणि मित्र, गरीब, आंधळे आणि निराधार, सगळ्यांना. सगळे राजाच्या उदारपणाची स्तुती करत होते, आणि त्याच्या मस्तकावर फुलांचा वर्षाव होत होता. तेवढ्यात तिथे एक मुंगूस आले. त्याचे डोळे निळे होते, आणि त्याच्या अंगाची एक बाजू सोन्याची होती. ते माणसासारखे बोलू लागले. त्याचा आवाज ढगांच्या गडगडाटासारखा मोठा आणि गंभीर होता. आसपासचे सगळे पशुपक्षी घाबरले. मुंगूस म्हणाले, “राजांनो, कुरुक्षेत्रातल्या एका गरीब ब्राह्मणाने थोडेसे सातूचे पीठ दान केले होते. त्या दानाची सर या मोठ्या यज्ञाला नाही.” हे मुंगूस खरे कोण आहे, हे तिथे कोणालाच ठाऊक नव्हते.
सोनेरी मुंगूस
पुरोहितांचा प्रश्न
यज्ञ चालवणारे ब्राह्मण चकित झाले. ते मुंगसाजवळ गेले. त्यांनी विचारले, “तू कुठून आलास? आमच्या यज्ञाला नावे ठेवणारा तू कोण? इथे सगळे शास्त्राप्रमाणे झाले आहे. प्रत्येक विधी झाला, प्रत्येक आहुती दिली गेली. देव, पितर, पुरोहित आणि प्रजा, सगळे तृप्त झाले आहेत. खरे काय ते सांग.” मुंगूस हसले. ते म्हणाले, “मी खरे तेच बोललो, गर्वाने नाही. ऐका. मी स्वतःच्या डोळ्यांनी जे पाहिले, ते तुम्हांला सांगतो. त्या ब्राह्मणाच्या दानामुळेच माझे अर्धे अंग सोन्याचे झाले.”
सोनेरी मुंगूस
दाणे वेचणारे कुटुंब
मुंगूस सांगू लागले, “कुरुक्षेत्रात एक ब्राह्मण राहत होता. त्याच्याबरोबर त्याची पत्नी, मुलगा आणि सून होती. त्यांच्यापाशी काहीही नव्हते. शेतात पडलेले धान्याचे दाणे ते एकेक वेचत, आणि त्यावर जगत. “तो ब्राह्मण दिवसातून एकदाच, ठरलेल्या वेळी जेवत असे. त्या वेळी खायला काही नसले, तर दुसऱ्या दिवशीच्या त्याच वेळेपर्यंत तो उपाशी राहत असे. “मग देशात भयंकर दुष्काळ पडला. पिके करपली. कुठेच अन्न मिळेना. दिवसामागून दिवस त्या कुटुंबाला खायला काहीच मिळाले नाही. भुकेने ते अशक्त झाले, पण जमेल तसे त्यांनी ते सहन केले.
सोनेरी मुंगूस
दारात पाहुणा
“एकदा, वर्षातल्या सगळ्यांत कडक उन्हाळ्याच्या महिन्यात, तो ब्राह्मण भर दुपारी उन्हात दाणे वेचत होता. उन्हाने आणि भुकेने तो थकून गेला होता. शेवटी, त्याची जेवणाची वेळ उलटून गेल्यावर, त्याला थोडे सातू मिळाले. “कुटुंबाने ते दळून पीठ केले. त्यांनी प्रार्थना केली आणि पवित्र अग्नीत आहुती दिली. मग पिठाचे चार सारखे वाटे केले. ते जेवायला बसतच होते, तेवढ्यात दारात एक पाहुणा आला. “त्याला पाहून त्यांना आनंद झाला. त्यांनी त्याचे स्वागत केले, त्याचे पाय धुतले, आणि त्याला बसायला दर्भाचे आसन दिले. ते म्हणाले, ‘हे सातू आम्ही प्रामाणिकपणे मिळवले आहेत. आपण जेवावे.’ पाहुण्याने ब्राह्मणाचा वाटा घेतला आणि सगळा खाल्ला. पण त्याची भूक भागली नाही.
सोनेरी मुंगूस
पत्नीचा वाटा
“आणखी काय द्यावे, असा विचार ब्राह्मण करू लागला. तेव्हा त्याची पत्नी म्हणाली, ‘माझा वाटा त्यांना द्या. म्हणजे ते तृप्त होऊन जातील.’ “तिला किती भूक लागली आहे, हे ब्राह्मणाला ठाऊक होते. ती म्हातारी झाली होती, थकली होती. अंगावर फक्त कातडी आणि हाडे उरली होती, आणि अशक्तपणाने ती थरथरत होती. तो म्हणाला, ‘नाही. पशू आणि किडेसुद्धा आपल्या मादीला खाऊ घालतात, तिचे रक्षण करतात. मी तुझे अन्न घेऊ शकत नाही.’ “पत्नी म्हणाली, ‘पुण्य असो की धन, ते आपल्या दोघांचे असते. आपण म्हातारे आहात, उपासाने अशक्त झाला आहात. आपण स्वतःचा वाटा देऊ शकता, तर मी माझा का देऊ नये? हा घ्या, आणि पाहुण्यांना द्या.’ “म्हणून त्याने पत्नीचा वाटा पाहुण्याला दिला. पाहुण्याने तोही खाल्ला, तरी त्याची भूक भागली नाही.
सोनेरी मुंगूस
मुलगा आणि सून
“मग मुलगा म्हणाला, ‘बाबा, माझा वाटा त्यांना द्या. म्हातारपणी वडिलांची काळजी घेणे हे मुलाचे काम आहे. माणूस आपल्या मुलाच्या रूपाने पुन्हा जन्मतो.’ ब्राह्मण म्हणाला, की तरुणांना भूक जास्त लागते. पण शेवटी त्याने मुलाचा वाटा घेतला आणि पाहुण्याला दिला. तरी पाहुणा भुकेलाच होता. ब्राह्मण ओशाळला, कारण आता देण्यासारखे त्याच्यापाशी काहीच उरले नव्हते. “मग सून आपला वाटा घेऊन आली. ब्राह्मण म्हणाला, ‘हा मी कसा घेऊ? तू तर अजून लहान आहेस. वाऱ्याने आणि उन्हाने तू सुकून गेली आहेस. भुकेने तुला ग्लानी आली आहे.’ “ती म्हणाली, ‘माझे पती मला देवासारखे आहेत. आपण त्यांचे वडील, म्हणजे त्याहूनही थोर. वडीलधाऱ्यांची सेवा करण्यासाठीच मी जगते. हा घ्या.’ “त्याने तिचा वाटा घेतला आणि पाहुण्याला दिला. तेव्हा कुठे पाहुणा तृप्त झाला.
सोनेरी मुंगूस
पाहुणा कोण होता
“मग पाहुण्याने आपली खरी ओळख सांगितली. तो म्हणाला, ‘मी न्यायाचा देव धर्म. तुझ्या दानाने मी प्रसन्न झालो आहे. हे अन्न तू प्रामाणिकपणे मिळवलेस, आणि संकटाच्या काळात मोकळ्या मनाने दिलेस. पाहा, आकाशातून फुले पडत आहेत. देव तुझी स्तुती करत आहेत. “‘भूक माणसाचे शहाणपण आणि धैर्य हिरावून घेते. जो भुकेला जिंकतो, तो स्वर्ग जिंकतो. प्रामाणिकपणे मिळवलेले थोडे, शुद्ध मनाने दिले, तर ते अनेक मोठ्या यज्ञांपेक्षा श्रेष्ठ ठरते. तुला न्यायला देवांचा रथ आला आहे. पत्नी, मुलगा आणि सून यांच्यासह स्वर्गाला जा.’ “आणि ते चौघे स्वर्गाला गेले.
सोनेरी मुंगूस
अर्धे सोन्याचे
मुंगूस म्हणाले, “मग मी माझ्या बिळातून बाहेर आलो. ब्राह्मणाने पाहुण्याला दिलेल्या पाण्याने जमीन ओली झाली होती. तिथे सातूच्या पिठाचे कण पडले होते, आणि स्वर्गातून पडलेली फुलेही होती. त्यांचा माझ्या अंगाला स्पर्श झाला, आणि माझे अर्धे अंग सोन्याचे झाले. “तेव्हापासून मी ऋषिमुनींच्या आश्रमांत आणि राजांच्या यज्ञांत आनंदाने जातो. उरलेले अंगही सोन्याचे व्हावे, ही आशा. या यज्ञाबद्दल ऐकले, आणि मोठ्या आशेने इथे आलो. पण माझे अंग सोन्याचे झाले नाही. “म्हणूनच मी म्हणालो, की त्या थोड्याशा सातूच्या पिठाची सर या मोठ्या यज्ञाला नाही.” एवढे बोलून ते मुंगूस अदृश्य झाले.
सोनेरी मुंगूस
मुंगूस कोण होते
हे मुंगूस पूर्वी साक्षात क्रोध होते, म्हणजे मूर्तिमंत राग. फार पूर्वी धर्माला पाहायचे होते, की जमदग्नी ऋषी अन्याय कसा सहन करतात. म्हणून धर्माने क्रोधाचे रूप घेतले. ऋषींनी पितरांसाठी दुधाचे एक भांडे बाजूला ठेवले होते. क्रोधाने ते दूध नासवले. हा क्रोध आहे, हे जमदग्नींनी ओळखले, पण ते मुळीच रागावले नाहीत. ते म्हणाले, “तू माझे काहीच नुकसान केले नाहीस. पण ते दूध माझ्या पितरांसाठी होते. त्यांच्याकडे जा.” पितरांनी क्रोधाला मुंगूस होण्याचा शाप दिला. ते म्हणाले, की तो धर्माची निंदा करेल, तेव्हा शापातून सुटेल. म्हणून तो यज्ञांमागून यज्ञांत जात राहिला, आणि नावे ठेवत राहिला. युधिष्ठिर धर्माचा पुत्र होता, म्हणजे धर्माचेच रूप. मुंगसाने युधिष्ठिराच्या यज्ञाची निंदा केली, तेव्हा त्याने धर्माचीच निंदा केली होती. आणि तो शापातून सुटला. महाभारत, आश्वमेधिकपर्व, विभाग ९० आणि विभाग ९२ चा शेवटचा भाग यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कुटुंबाची आणि धर्माची लांब भाषणे, आणि क्रोधाने ब्राह्मण स्त्रीच्या रूपात जमदग्नींकडे केलेली विनवणी, हे इथे गाळले आहे. प्रचलित कथेत मुंगूस सांडलेल्या पिठात लोळते. या ग्रंथात मात्र ओली जमीन, पिठाचे कण आणि स्वर्गातली फुले यांचा त्याला स्पर्श होतो. आणि ते आधी म्हणते, की माझे मस्तक सोन्याचे झाले, मग म्हणते, की अर्धे अंग.