पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
यक्षप्रश्न
चोरीला गेलेल्या अरणी
पाच पांडव भावांचा वनवास संपत आला होता. ते आपली पत्नी द्रौपदी हिच्यासह द्वैतवनात राहत होते. थोरला भाऊ युधिष्ठिर हा न्यायाचा देव धर्म याचा पुत्र होता. एके दिवशी एक ब्राह्मण घाबराघुबरा होऊन त्यांच्याकडे धावत आला. तो घरी पवित्र अग्नी ठेवत असे, आणि रोज त्यात आहुती देत असे. हा अग्नी तो अरणीने पेटवत असे. अरणी म्हणजे दोन लाकडे. ती एकमेकांवर घासली, की ज्योत निघते. तो म्हणाला, “माझ्या अरणी एका झाडाला टेकवून ठेवल्या होत्या. तिथे एक हरीण आले. ते इकडेतिकडे शिंगे घासत होते, आणि अरणी त्याच्या शिंगांत घट्ट अडकल्या. उड्या मारत ते त्या घेऊन पळून गेले. तुम्ही त्याचा माग काढा आणि त्या परत आणा. म्हणजे माझ्या आहुती बंद पडणार नाहीत.”
यक्षप्रश्न
नाहीसे झालेले हरीण
युधिष्ठिर चिंतेत पडला. त्याने आपले धनुष्य उचलले. भावांनीही आपापली धनुष्ये घेतली, आणि ते हरणाच्या मागे निघाले. थोड्याच अंतरावर त्यांना ते दिसले. त्यांनी त्याच्यावर बाण मारले, भाले फेकले. पण एकही त्याला भेदू शकला नाही. मग पाठलाग करता करता ते हरीण अचानक नाहीसे झाले. ते साधेसुधे हरीण नव्हते. भाऊ थकले होते, निराश झाले होते. त्यांना खूप भूक लागली होती, तहान लागली होती. ते एका वटवृक्षाच्या थंड सावलीत बसले. युधिष्ठिर चौथा भाऊ नकुल याला म्हणाला, “नकुला, या झाडावर चढ आणि कुठे पाणी दिसते का बघ. तुझे भाऊ थकले आहेत, तहानेले आहेत.” नकुल झाडावर चढला आणि त्याने चहूकडे पाहिले. तो ओरडून म्हणाला, “पाण्याकाठी उगवणारी झाडे दिसत आहेत. करकोच्यांचा आवाजही येतो आहे. जवळच पाणी असणार.”
यक्षप्रश्न
सरोवरावरचा आवाज
युधिष्ठिर म्हणाला, “जा, या भात्यांतून पाणी घेऊन ये.” लवकरच नकुल एका सरोवरापाशी पोहोचला. त्याचे पाणी स्फटिकासारखे स्वच्छ होते. काठावर करकोचे होते. तो पाणी प्यायला वाकला, तेवढ्यात आकाशातून आवाज आला. “बाळा, घाई करू नकोस. हे सरोवर माझे आहे. आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे. मग पाणी पी, आणि हवे तेवढे घेऊन जा.” पण नकुलाला खूप तहान लागली होती. त्याने त्या आवाजाकडे लक्ष दिले नाही. त्याने ते थंड पाणी प्यायले. पिताक्षणीच तो मरून पडला.
यक्षप्रश्न
आणखी तीन भाऊ
नकुल परत आला नाही, तेव्हा युधिष्ठिराने त्याचा जुळा भाऊ सहदेव याला पाठवले. सहदेवाला आपला भाऊ मरून पडलेला दिसला. त्याला दुःख झाले. पण त्याचाही घसा तहानेने कोरडा पडला होता. आवाजाने त्यालाही आधीसारखेच बजावले. तो पाणी प्यायला, आणि मरून पडला. मग युधिष्ठिराने महान धनुर्धर अर्जुन याला पाठवले. अर्जुनाने आपले दोन भाऊ तिथे पडलेले पाहिले. त्याने धनुष्य उचलले आणि चहूकडे पाहिले. पण त्याला कोणीही दिसले नाही. आवाज बोलू लागला, तेव्हा तो ओरडला, “समोर ये आणि मग मला अडव! माझे बाण तुझी बडबड लवकरच बंद करतील!” फक्त आवाजाच्या दिशेने नेम धरून त्याने आकाश बाणांनी भरून टाकले. आवाज म्हणाला, “एवढा खटाटोप कशाला? आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे. उत्तरे न देता पाणी प्यायलास, तर मरशील.” अर्जुन पाणी प्यायला, आणि मरून पडला. मग भीम आला. त्याच्या मनात आले, “हे कोणा राक्षसाचे काम दिसते. मला लढावे लागेल. आधी पाणी पिऊन घेतो.” तो पाणी प्यायला, आणि मरून पडला.
यक्षप्रश्न
युधिष्ठिर एकटा
युधिष्ठिर वाट पाहत राहिला. शेवटी दुःखाने जळणाऱ्या मनाने तो उठला, आणि त्यांना शोधायला रानात गेला. तो सरोवरापाशी आला. तिथे त्याचे चारही भाऊ मरून पडले होते. तो रडू लागला, शोक करू लागला. “भीमा, युद्धात गदेने दुर्योधनाच्या मांड्या फोडीन, अशी तू शपथ घेतली होतीस. आता ती शपथ व्यर्थ गेली. अर्जुना, तुझ्या जन्माच्या वेळी देव म्हणाले होते, हा देवांचा राजा इंद्र याच्या तोडीचा होईल. आणि आज तू इथे पडला आहेस.” मग त्याने मन घट्ट केले आणि विचार केला. “यांच्या अंगावर एकही जखम नाही. इथे कोणाच्याही पावलांच्या खुणा नाहीत. यांचे चेहरे फिके पडलेले नाहीत, म्हणजे हे विष नाही. हे कोणा तरी महाबलाढ्य जिवाचे काम आहे.” मग हातपाय धुवायला तो सरोवरात उतरला.
यक्षप्रश्न
करकोचा
तेवढ्यात आवाज पुन्हा आला. “मी एक करकोचा आहे. बारीक मासे खाऊन जगतो. तुझ्या भावांना यमलोकात मीच पाठवले. माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दिली नाहीस, तर इथे पडलेले पाचवे प्रेत तुझे असेल. बाळा, घाई करू नकोस. हे सरोवर माझे आहे. आधी उत्तरे दे, मग पाणी पी.” युधिष्ठिर म्हणाला, “हे कोणा पक्ष्याचे काम नाही. हे चौघे मोठ्या पर्वतांसारखे होते. त्यांना कोणी पाडले? मला सांगा, आपण कोणते देव आहात?” आवाज म्हणाला, “तर मग ऐक. मी पक्षी नाही. मी यक्ष आहे, या वनातला महाबलवान यक्ष. तुझ्या भावांना मी मारले.” युधिष्ठिर आवाजाच्या दिशेने गेला. एका झाडावर त्याला एक प्रचंड यक्ष दिसला. तो ताडाच्या झाडाएवढा उंच होता, आणि अग्नीसारखा, सूर्यासारखा तळपत होता.
यक्षप्रश्न
“विचारा”
यक्ष म्हणाला, “तुझ्या भावांनी बळजबरीने पाणी घ्यायचा प्रयत्न केला. मी त्यांना पुन्हा पुन्हा बजावले. म्हणून मी त्यांना मारले. ज्याला जगायचे आहे, त्याने हे पाणी पिऊ नये. आधी माझ्या प्रश्नांची उत्तरे दे.” युधिष्ठिर म्हणाला, “आपल्या मालकीचे जे आहे, ते मला नको. सज्जन माणसे स्वतःची बढाई मारत नाहीत. मला जमतील तशी मी उत्तरे देईन. विचारा.” मग यक्ष विचारू लागला, आणि युधिष्ठिर उत्तरे देऊ लागला. “पृथ्वीहून जड काय?” “आई.” “आकाशाहून उंच काय?” “वडील.” “वाऱ्याहून वेगवान काय?” “मन.” “गवताच्या पात्यांहून जास्त, असे काय?” “आपले विचार.” यक्ष पुढे विचारत गेला. “झोपेतही डोळे मिटत नाही, असे कोण?” “मासा.” “जन्मल्यावर हालचाल करत नाही, असे काय?” “अंडे.” “ज्याला हृदय नाही, असे काय?” “दगड.” “आपल्याच जोराने फुगत जाते, असे काय?” “नदी.”
यक्षप्रश्न
राग आणि लोभ
“दूर देशी गेलेल्याचा मित्र कोण?” “वाटेतला सोबती.” “संसारी माणसाचा मित्र?” “त्याची पत्नी.” “रोग्याचा मित्र?” “वैद्य.” “आणि मरणाच्या दारी असलेल्याचा मित्र?” “त्याने केलेले दान.” “सगळ्या सुखांत श्रेष्ठ सुख कोणते?” “समाधान.” “कोणता शत्रू जिंकता येत नाही?” “राग.” “कोणता रोग कधीही बरा होत नाही?” “लोभ.” मग यक्षाने एक अवघड प्रश्न विचारला. “माणसाला ब्राह्मण कशाने ठरवायचे? जन्माने, अभ्यासाने, की आचरणाने?” “जन्माने नाही, अभ्यासाने नाही, विद्येनेही नाही. फक्त आचरणाने. चारही वेद वाचलेला माणूस दुष्टपणे वागत असेल, तर तो सगळ्यांत हीन माणसापेक्षा बरा नाही.” प्रश्न संपतच नव्हते. आणि युधिष्ठिराने प्रत्येक प्रश्नाचे उत्तर दिले.
यक्षप्रश्न
सगळ्यांत मोठे आश्चर्य
शेवटी यक्ष म्हणाला, “आता या चार प्रश्नांची उत्तरे दे. खरा सुखी कोण? सगळ्यांत मोठे आश्चर्य कोणते? मार्ग कोणता? आणि बातमी काय?” “दिवस मावळता घरीच शिजवलेली थोडीशी भाजी खायला मिळाली, तरी चालेल. पण डोक्यावर कर्ज नसावे, आणि घर सोडून जावे लागू नये. असा माणूस खरा सुखी. “दिवसेंदिवस असंख्य जीव यमलोकाला जातात. तरीही मागे राहिलेल्यांना वाटते, आपण कधीच मरणार नाही. याहून मोठे आश्चर्य कोणते? “वाद घालून काहीच ठरत नाही. शास्त्रे वेगवेगळे सांगतात, ऋषीही वेगवेगळे सांगतात. धर्म-अधर्माचे खरे तत्त्व जणू गुहेत लपलेले आहे. म्हणून थोर लोक ज्या मार्गाने गेले, तोच मार्ग. “आणि बातमी ही. काळ हा आचारी आहे. हे जग त्याची कढई आहे. सूर्य त्याचा अग्नी आहे. दिवस आणि रात्री त्याचे सरपण आहेत. आणि त्या कढईत तो सगळ्या जिवांना शिजवतो आहे.”
यक्षप्रश्न
एकच भाऊ
यक्ष म्हणाला, “तू खरी उत्तरे दिलीस. म्हणून तुझ्या एका भावाला मी जिवंत करतो. कोणता, ते तू निवड.” युधिष्ठिराने आपल्या भावांकडे पाहिले. तो म्हणाला, “हा जिवंत होऊ दे. हा सावळा, लाल डोळ्यांचा, लांब बाहूंचा, साल वृक्षासारखा उंच. नकुल जिवंत होऊ दे.” यक्ष म्हणाला, “पण भीम तुला प्रिय आहे. आणि तुम्ही सगळे अर्जुनावर अवलंबून आहात. नकुल तर फक्त तुझा सावत्र भाऊ. दहा हजार हत्तींचे बळ असलेल्या भीमाला सोडून तू त्याला का निवडतोस? अर्जुनाला सोडून त्याला का?”
यक्षप्रश्न
कुंती आणि माद्री
युधिष्ठिर म्हणाला, “जो धर्म सोडतो, त्याचा धर्मच नाश करतो. जो धर्म राखतो, त्याला धर्म राखतो. म्हणून मी धर्म कधीही सोडत नाही. कोणालाही इजा न करणे हा सगळ्यांत मोठा धर्म आहे. कोणत्याही लाभापेक्षा तो मोठा. नकुल जिवंत होऊ दे. “माझ्या वडिलांना दोन पत्नी होत्या, कुंती आणि माद्री. भीम, अर्जुन आणि मी कुंतीचे पुत्र. नकुल आणि सहदेव माद्रीचे. नकुल जिवंत झाला, तर कुंतीला जसा मी आहे, तसा माद्रीलाही एक जिवंत पुत्र राहील. कुंती मला जशी, तशीच माद्री. माझ्या दोन्ही मातांना मी सारखेच मानतो.” यक्ष म्हणाला, “लाभापेक्षा आणि सुखापेक्षा तू कोणालाही इजा न करणे मोठे मानतोस. म्हणून तुझे सगळेच भाऊ जिवंत होऊ दे!” त्याच क्षणी चारही भाऊ उठले, जणू गोड झोपेतून जागे झाले. त्यांची भूक आणि तहान नाहीशी झाली होती.
यक्षप्रश्न
न्यायाचा देव
युधिष्ठिर म्हणाला, “आपण यक्ष नाही. आपण कोणते देव आहात? आपण आमचे मित्र आहात, की आमचे पिताच?” तो म्हणाला, “बाळा, मी तुझा पिता, न्यायाचा देव धर्म. तुला भेटायला आणि तुझी परीक्षा घ्यायला मी आलो. मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे. माझ्याकडे वर माग.” युधिष्ठिर म्हणाला, “त्या ब्राह्मणाच्या अग्नीतल्या आहुती चालू राहू द्या.” धर्म म्हणाला, “हरणाचे रूप घेऊन त्याच्या अरणी मीच नेल्या होत्या. तुझी इच्छा पूर्ण होईल. आणखी एक वर माग.” युधिष्ठिर म्हणाला, “आम्ही बारा वर्षे वनात घालवली. आता तेरावे वर्ष आले आहे. या वर्षी आम्ही कुठेही राहिलो, तरी आम्हांला कोणीही ओळखू नये.”
यक्षप्रश्न
वरदाने
धर्म म्हणाला, “तसेच होईल. तुम्ही आपल्या स्वतःच्या रूपात पृथ्वीवर फिरलात, तरी तिन्ही लोकांत तुम्हांला कोणीही ओळखणार नाही. हे वर्ष तुम्ही विराट राजाच्या राज्यात लपून काढाल. तुमच्यापैकी प्रत्येकाला हवे ते रूप घेता येईल. आता त्या ब्राह्मणाला त्याच्या अरणी नेऊन दे. तिसरा वर माग.” युधिष्ठिर म्हणाला, “मला आपले दर्शन झाले, हेच पुरे. पण लोभ, मोह आणि राग यांना मी नेहमी जिंकावे. आणि माझे मन दान, सत्य आणि तपश्चर्या यांत रमावे.” धर्म म्हणाला, “हे गुण तुझ्या स्वभावातच आहेत. ते तुझ्यापाशी असेच राहोत.” आणि तो अदृश्य झाला. मग सगळे भाऊ मिळून आपल्या आश्रमाकडे परत गेले. आणि त्यांनी त्या ब्राह्मणाला त्याच्या अरणी परत दिल्या. महाभारत, वनपर्व, विभाग ३०९ ते ३१२ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. यक्षाच्या अनेक प्रश्नांपैकी काहीच इथे घेतले आहेत, आणि तेही आज प्रचलित असलेल्या रूपात नव्हे, तर गांगुली यांच्या शब्दांत. वटवृक्षाखाली भावांचे झालेले बोलणे आणि युधिष्ठिराचा लांबलचक शोक थोडक्यात सांगितला आहे. यक्षाचे सगळे प्रश्न, संस्कृत श्लोकांसह, यक्षप्रश्न या पुस्तकात आहेत.