पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
राजा कुठे आहे?
कुरुक्षेत्राच्या मैदानावर पांडव भावांचे त्यांच्या चुलतभावांशी, कुरूंशी, युद्ध चालू होते. कुरूंच्या बाजूचा सगळ्यात मोठा योद्धा होता कर्ण. तो अजोड धनुर्धर होता, आणि पांडवांचा कट्टर शत्रू. एक दिवस लढाई ऐन भरात होती. पांडवांमधला महान धनुर्धर अर्जुन आपल्या थोरल्या भावाला शोधत होता. तो थोरला भाऊ म्हणजे युधिष्ठिर राजा. पण तो कुठेच दिसेना. अर्जुनाने भीमाला विचारले, “राजा कुठे आहेत?” भीम म्हणाला, “ते रणांगण सोडून गेले. कर्णाच्या बाणांनी त्यांचे सगळे अंग भाजून निघाले होते. ते अजून जिवंत आहेत की नाही, कोण जाणे.” मग शत्रूला थोपवायला भीम तिथेच थांबला. कृष्ण अर्जुनाचा मित्र आणि सारथी. घोडे जितके जोरात धावतील तितक्या वेगाने त्याने अर्जुनाला छावणीकडे परत नेले.
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
“कर्ण मेला का?”
युधिष्ठिर आपल्या शय्येवर एकटाच पडला होता. दोघेही रथातून उतरले आणि त्यांनी त्याच्या पायांवर डोके ठेवले. राजा सुखरूप होता. ते पाहून दोघांना फार आनंद झाला. युधिष्ठिरालाही खूप आनंद झाला. त्याला वाटले, कर्ण मेला म्हणूनच हे आले आहेत. त्याचा कंठ दाटून आला. तो म्हणाला, “या, तुम्ही दोघे या! आज सगळ्या सैन्यादेखत कर्णाने मला हरवले. त्याने माझा ध्वज तोडला. माझे घोडे गेले, रथ गेला. मला शिव्या दिल्या, आणि मग जिवंत सोडून दिले. ती लाज मला सहन होत नाही. “गेली तेरा वर्षे कर्णाच्या भीतीने मला रात्री झोप आली नाही. जिकडे पाहावे तिकडे मला तोच दिसायचा. सांगा, तुम्ही त्याला कसे मारले? तुमच्या बाणांनी तुकडे होऊन तो आता उघड्या जमिनीवर पडला आहे ना? या बातमीची मी किती दिवस वाट पाहिली आहे!”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
कर्ण अजून जिवंत
अर्जुनाने खरे ते सांगितले. तो म्हणाला, “आज मी द्रोणांचा मुलगा अश्वत्थामा याच्याशी लढलो, आणि त्याला रणांगणातून पळवून लावले. मग कर्ण पन्नास रथ घेऊन माझ्यावर चालून आला. त्याची माणसे मी मारली. पण कर्णाला तसेच सोडून मी आपल्याला भेटायला इथे धावत आलो. “सिंहाचा वास लागलेली गुरे जशी घाबरतात, तसे आपले सैनिक कर्णाला घाबरतात. माझ्याशिवाय त्याच्यापुढे कोणी उभा राहू शकत नाही. आता मी जाऊन त्याच्याशी लढतो. आज मी त्याला मारले नाही, तर प्रतिज्ञा मोडणाऱ्याची गती मला मिळो. मला आशीर्वाद द्या. मला विजय मिळो, असे म्हणा.” कर्ण अजून जिवंत आहे, हे युधिष्ठिराने ऐकले. कर्णाच्या बाणांची आग अजून त्याच्या अंगात होती. आता अर्जुनावरच्या रागाने तो पेटून उठला.
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
टोमणे
युधिष्ठिर म्हणाला, “तू कर्णापुढून पळून आलास! भीमाला एकट्याला सोडून भिऊन इथे आलास. वर्षांपूर्वी वनात तू मला वचन दिले होतेस, की मी कर्णाला मारीन. त्याच आशेवर आम्ही जगलो. मी त्याच्याशी लढू शकत नाही, असे तू तेव्हाच सांगितले असतेस, तर आम्ही दुसरी काहीतरी योजना केली असती. “तू जन्मलास तेव्हा आकाशवाणीने आपल्या आईला सांगितले होते, की हा सगळ्या शत्रूंना जिंकेल. म्हणजे देवसुद्धा खोटे बोलतात तर! “तुझ्यापाशी जगातला सर्वोत्तम रथ आहे. तो चालवायला कृष्ण आहे. तू तुझे धनुष्य कृष्णाला द्यायला हवे होतेस, आणि स्वतः त्याचे सारथ्य करायला हवे होतेस. तुझे गांडीव धनुष्य दुसऱ्या कोणत्या तरी राजाला देऊन टाक. तुझ्यापेक्षा चांगल्या योद्ध्याला. धिक्कार असो तुझ्या गांडीवाचा! धिक्कार असो तुझ्या बाहुबळाचा!”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
उपसलेली तलवार
अर्जुन संतापाने पेटला. आपल्या भावाला मारायला त्याने तलवार उपसली. कृष्णाने ते पाहिले. तो म्हणाला, “अर्जुना, तलवार का उपसलीस? इथे लढायला कोणी शत्रू नाही. तू राजाला भेटायला आलास, आणि राजा सुखरूप आहे. आनंद व्हायचा सोडून हा वेडेपणा कशाला?” अर्जुन युधिष्ठिराकडे पाहत होता. चिडलेल्या सापासारखा तो फुसफुसत होता. तो म्हणाला, “माझी एक गुप्त प्रतिज्ञा आहे. ‘तुझे गांडीव दुसऱ्याला दे,’ असे जो मला म्हणेल, त्याचे मस्तक मी तोडीन. कृष्णा, राजाने तुझ्यासमोर नेमके तेच शब्द उच्चारले आहेत. मी ते सोडून देऊ शकत नाही. मी त्यांना मारून माझी प्रतिज्ञा पाळीन. “पण जे झाले आणि जे होणार, ते सगळे तुला ठाऊक आहे. योग्य काय ते तू सांग. मी तसेच करीन.”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
सत्य म्हणजे काय
कृष्ण म्हणाला, “धिक्कार असो तुझा! हत्या करण्यापेक्षा खोटे बोलणे बरे. हा तुझा थोरला भाऊ आहे, आणि तो आत्ता लढतही नाही. अशा माणसाला सज्जन कधीच मारत नाहीत. सत्य सगळ्यात श्रेष्ठ आहे. पण सत्य आपल्याकडून नेमके काय मागते, ते कळणे कठीण आहे. “एकदा एका शिकाऱ्याने एका आंधळ्या प्राण्याला मारले. तो प्राणी पाणी पीत होता. त्या प्राण्याने तपश्चर्या करून वर मिळवला होता, आणि तो सगळ्या जीवांचा नाश करायला निघाला होता. म्हणून ब्रह्मदेवाने त्याला आंधळे केले होते. त्यामुळे आकाशातून त्या शिकाऱ्यावर फुले पडली, आणि तो स्वर्गाला गेला. “आणि एका तपस्व्याने नेहमी खरे बोलायची शपथ घेतली होती. काही माणसे जीव वाचवायला पळत होती. ती कोणत्या वाटेने गेली, असे दरोडेखोरांनी त्याला विचारले. त्याने खरे ते सांगितले, आणि दरोडेखोरांनी त्या सगळ्यांना मारले. त्या खऱ्या बोलण्यासाठी तो नरकात पडला. जे जीवांचे रक्षण करते, तेच योग्य. डोळे मिटून प्रतिज्ञा पाळणे हा मूर्खपणा आहे.”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
न मारता मरण
अर्जुनाने विचारले, “मग माझी प्रतिज्ञाही पाळली जाईल, आणि माझा भाऊही जिवंत राहील, असे कसे करू?” कृष्ण म्हणाला, “राजा थकला होता, दुखावला होता. तू कर्णाला मारावेस म्हणून तुला चेतवायला तो कठोर बोलला. त्याला ठाऊक आहे, कर्णाला दुसरे कोणी मारू शकत नाही. तो मरणाच्या लायकीचा नाही. “पण ज्याला मान मिळायला हवा, असा माणूस मान मिळतो तोपर्यंतच जगतो. त्याचा अपमान झाला, की तो श्वास घेत असला तरी मेल्यासारखाच. ‘आपण’ हे आदराचे संबोधन, आणि ‘तू’ हे साधे, सलगीचे. तू आजवर आपल्या भावाला नेहमी ‘आपण’ म्हणत आलास. आज त्याला ‘तू’ म्हण. मग तू त्याला न मारता मारलेस, असे होईल. त्यानंतर त्याच्या पाया पड, आणि त्याची समजूत काढ. तो शहाणा आहे. तो रागावून बसणार नाही.”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
कठोर शब्द
मग अर्जुन आपल्या भावाकडे वळला. त्याने त्याला ‘तू’ म्हटले. आयुष्यात कधी बोलला नव्हता इतके कडवट तो बोलला. तो म्हणाला, “मला दोष देऊ नकोस! तू तर रणांगणापासून दोन मैल दूर बसतोस. भीम मला दोष देऊ शकेल. तो आत्ता तिथे जगातल्या सगळ्यात मोठ्या वीरांशी लढतो आहे. पण तुला तो हक्क नाही. तुझे रक्षण तर नेहमी दुसरेच करतात. “मी तुझ्यासाठी जीव द्यायला तयार आहे. तुझ्यासाठी मी मोठमोठ्या योद्ध्यांना मारतो, आणि तू शय्येवर पडून माझा अपमान करतोस. तुझ्यापासून मला कधीच कोणतेही सुख मिळाले नाही. सहदेवाने बजावले असूनही द्यूत खेळलास तो तूच. तुझ्यामुळेच आम्ही आमचे राज्य गमावले. आमचे सगळे दुःख तुझ्याचमुळे आले!”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
अर्जुनाची तलवार स्वतःकडे
हे कडवट शब्द बोलून झाल्यावर अर्जुनाला खूप लाज वाटली. त्याने मोठा सुस्कारा टाकला, आणि पुन्हा तलवार उपसली. कृष्णाने विचारले, “आता ती कशाला उपसलीस?” अर्जुन म्हणाला, “मी आत्ता जे केले, त्यासाठी स्वतःला मारायला.” कृष्ण म्हणाला, “हा काही मार्ग नव्हे. सज्जन लोक त्याला कधीच योग्य म्हणत नाहीत. आत्महत्या केलीस, तर भावाला मारण्यापेक्षाही वाईट नरकात जाशील. त्यापेक्षा मोठ्याने स्वतःची स्तुती कर. तेही न मारता मरणच आहे. मग तू स्वतःला मारलेस, असे होईल.” मग अर्जुनाने आपल्या भावापुढे स्वतःची स्तुती केली. तो म्हणाला, “महादेव शिवाशिवाय माझ्यासारखा धनुर्धर कोणी नाही. सगळ्या देशांचे राजे मी जिंकले, आणि तुझ्या सत्तेखाली आणले. आज मी कर्णाला मारीन. त्याला मारल्याशिवाय मी अंगातले चिलखत काढणार नाही.”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
राजा वनात निघाला
मग अर्जुनाने तलवार म्यानात घातली. लाजेने मान खाली घालून तो म्हणाला, “महाराज, मला क्षमा करा. मी असे का बोललो, ते आपल्याला लवकरच कळेल.” पण युधिष्ठिराने प्रत्येक कठोर शब्द ऐकला होता. दुःखाने भरून तो शय्येवरून उठला. तो म्हणाला, “माझ्या हातून चूक झाली आहे. त्यामुळे तुम्हां सगळ्यांना भयंकर दुःख भोगावे लागले. मी माणसांतला सगळ्यात अधम आहे. वडीलधाऱ्यांचा अपमान करणारा क्रूर भित्रा आहे. माझे मस्तक तोड. तुझ्या तोंडचे असले शब्द मला सहन होत नाहीत. मी आजच वनात जातो. भीम राजा होऊ दे.” आणि तो निघायला उठून उभा राहिला. कृष्णाने त्याला वाकून नमस्कार केला. तो म्हणाला, “अर्जुनाची प्रतिज्ञा आहे, हे आपल्याला ठाऊक आहे. ती पाळण्यासाठी तो असे बोलला, आणि तेही माझ्या सांगण्यावरून. आम्हां दोघांना क्षमा करा. आज कर्ण मरेल. मी शपथ घेऊन सांगतो.” युधिष्ठिराने कृष्णाला उठवले. तो म्हणाला, “तू म्हणतोस ते खरे. तू आम्हां दोघांना वाचवलेस.”
युधिष्ठिर आणि अर्जुनाचा कलह
पुन्हा भाऊ भाऊ
अर्जुनाने राजाच्या पायांवर मस्तक ठेवले. रडत रडत तो पुन्हा पुन्हा म्हणाला, “मला क्षमा करा.” युधिष्ठिराने त्याला उठवले आणि छातीशी धरले. तोही मोठ्याने रडू लागला. दोघे भाऊ बराच वेळ रडले. शेवटी त्यांचे दुःख निघून गेले. युधिष्ठिर म्हणाला, “सगळ्या सैन्यादेखत कर्णाने माझे चिलखत, माझे धनुष्य आणि माझा ध्वज तोडला. आज तू त्याला मारले नाहीस, तर मी प्राण सोडीन.” आपल्या शस्त्रांना स्पर्श करून अर्जुन म्हणाला, “मी सत्याची शपथ घेऊन सांगतो, आज मी कर्णाला मारीन, नाहीतर त्याच्या हातून मरेन.” राजा म्हणाला, “तर मग जा, आणि कर्णाला मार. मी बोललेल्या कठोर शब्दांचा राग मानू नकोस.” त्याने त्याला पुन्हा एकदा मिठी मारली आणि आशीर्वाद दिला, “तुला कीर्ती, दीर्घायुष्य आणि विजय मिळो.” महाभारत, कर्णपर्व, विभाग ६५ ते ७१ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. कृष्णाच्या शिकवणीतल्या शिकाऱ्याचे आणि तपस्व्याचे नाव तिथे वलाक आणि कौशिक असे दिले आहे. बहुतेक लांबलचक भाषणे, खोटे बोलणे केव्हा पाप ठरत नाही याबद्दलची कृष्णाची शिकवण, अर्जुनाने सांगितलेले भीमाचे पराक्रम, आणि अश्वत्थाम्याशी झालेल्या लढाईचे अर्जुनाने केलेले वर्णन, हे इथे गाळले आहे. अर्जुनाची कर्णाशी झालेली लढाई “कर्णवध” या गोष्टीत आहे.