पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · Tales from the Mahabharata
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
एका युगाचा अंत
मोठ्या युद्धानंतर बरीच वर्षे लोटली. मग एक दिवस हस्तिनापुरात भयंकर बातमी आली. कृष्णाच्या कुळातले वृष्णी आपसांत लढून मेले होते, आणि कृष्णानेही हे जग सोडले होते. राजा युधिष्ठिर हा पाच पांडव भावांमधला थोरला. त्यानेही आता जग सोडायचे ठरवले. तो अर्जुनाला म्हणाला, “भांड्यात अन्न शिजते, तसा काळ प्रत्येक जीवाला शिजवतो. जे घडले ते काळाचे काम आहे.” “काळ, काळ!” अर्जुन म्हणाला, आणि त्याने होकार दिला. भीमाने आणि नकुल-सहदेव या जुळ्या भावांनीही होकार दिला. मग युधिष्ठिराने परीक्षिताला कुरूंचा राजा म्हणून अभिषेक केला. परीक्षित म्हणजे अर्जुनाचा मुलगा अभिमन्यू याचा मुलगा. कृष्णाच्या स्मरणार्थ युधिष्ठिराने मोठी दाने दिली. मग त्याने प्रजेला एकत्र बोलावले, आणि आपला बेत सांगितला. लोकांनी जाऊ नका म्हणून विनवण्या केल्या, पण त्याने आपला निश्चय बदलला नाही.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
सात जण निघाले
भावांनी आपले अलंकार उतरवले, आणि तपस्व्यांसारखी झाडांची साले नेसली. त्यांची पत्नी द्रौपदी हिनेही तसेच केले. त्यांना असे पाहून राजवाड्यातल्या स्त्रिया रडू लागल्या. फार पूर्वी द्यूतात सगळे हरून ते वनात गेले होते. तो दिवसच जणू परत आला होता. पण या वेळी भाऊ आनंदाने निघाले होते. असे ते नगरातून निघाले. पाच भाऊ, सहावी द्रौपदी, आणि सातवा एक कुत्रा. तो कुत्रा नगरापासून त्यांच्या मागोमाग आला होता. सगळ्यांत पुढे युधिष्ठिर चालत होता. त्याच्यामागे भीम, मग अर्जुन, मग जुळे भाऊ. सगळ्यांत शेवटी द्रौपदी. त्यांचे मन आत्म्यावर स्थिर होते. सगळ्या पृथ्वीला प्रदक्षिणा घालायची, असा त्यांचा बेत होता.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
धनुष्य परत गेले
अर्जुनाकडे अजूनही त्याचे मोठे धनुष्य गांडीव होते, आणि कधीही बाण न संपणारे दोन भाते होते. एवढ्या मोलाच्या वस्तू सोडून देणे त्याच्या जिवावर आले होते. लाल पाण्याच्या समुद्राच्या किनाऱ्यावर अग्निदेव त्यांची वाट अडवून उभा राहिला. तो एखाद्या टेकडीएवढा उंच होता. तो म्हणाला, “अर्जुनाला आता गांडीवाची गरज नाही. पाण्याचा स्वामी वरुण याच्याकडून मी ते अर्जुनासाठी आणले होते. आता ते वरुणाकडे परत जाऊ दे.” तेव्हा अर्जुनाने धनुष्य आणि भाते समुद्रात फेकून दिले, आणि अग्निदेव अदृश्य झाला. मग भाऊ दक्षिणेकडे वळले, मग पश्चिमेकडे. कृष्णाची नगरी द्वारका समुद्राने गिळलेली त्यांनी पाहिली. मग ते उत्तरेकडे वळले.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
पहिली पडली
त्यांनी हिमालय पर्वत ओलांडला, वाळूचे एक मोठे वाळवंट ओलांडले, आणि सगळ्यांत उंच मेरू पर्वत पाहिला. तेवढ्यात द्रौपदी जमिनीवर कोसळली. भीम म्हणाला, “तिने कधीच कोणते पाप केले नाही. मग ती का पडली?” युधिष्ठिर म्हणाला, “ती आपल्या पाचही जणांची पत्नी होती, पण तिचे अर्जुनावर इतरांपेक्षा जास्त प्रेम होते. त्याचेच फळ ती आता भोगते आहे.” आणि तो पुढे चालत राहिला. मग सहदेव पडला. त्याने सगळ्यांची किती नम्रपणे सेवा केली होती! युधिष्ठिर म्हणाला, “शहाणपणात आपल्या बरोबरीचा कोणी नाही, असे त्याला वाटायचे.” आणि तो भावांसह आणि कुत्र्यासह पुढे चालत राहिला. मग नकुल पडला. तो इतका चांगला, इतका देखणा होता! युधिष्ठिर म्हणाला, “सौंदर्यात आपल्या बरोबरीचा कोणी नाही, असे त्याला वाटायचे. जे नशिबात असते, ते भोगावेच लागते.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
अर्जुन आणि भीम पडले
मग अर्जुन पडला. त्याचे मन फार दुःखी झाले होते. भीम म्हणाला, “अर्जुन थट्टेतसुद्धा कधी खोटे बोलला नाही. मग तो का पडला?” युधिष्ठिर म्हणाला, “एका दिवसात सगळ्या शत्रूंना जाळून टाकीन, असे तो म्हणाला होता, पण त्याने तसे केले नाही. दुसऱ्या प्रत्येक धनुर्धराला तो तुच्छ लेखायचा.” मग भीम स्वतः पडला. तो ओरडला, “दादा, पाहा! आपल्याला प्रिय असलेला मी पडलो आहे. का?” युधिष्ठिर म्हणाला, “तू फार खायचास, आणि आपल्या बळाची बढाई मारायचास. खाताना तू कधीच दुसऱ्यांचा विचार केला नाहीस.” मागे वळूनही न पाहता तो पुढे चालत राहिला. आता फक्त कुत्रा त्याच्याबरोबर होता.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
इंद्राचा रथ
तेवढ्यात आकाशात आणि पृथ्वीवर मोठा नाद घुमला. देवांचा राजा इंद्र रथातून खाली आला. तो म्हणाला, “ये, माझ्या रथात बस.” युधिष्ठिर म्हणाला, “माझे भाऊ इथे पडले आहेत. त्यांच्याशिवाय मला स्वर्ग नको. आणि द्रौपदीही आली पाहिजे.” इंद्र म्हणाला, “ते सगळे तुला स्वर्गात भेटतील. ते आधीच तिथे पोहोचले आहेत. त्यांना आपले मानवी देह मागे ठेवावे लागले. पण तू मात्र याच देहाने तिथे जाशील.” युधिष्ठिर म्हणाला, “हा कुत्रा माझ्याशी इमानाने वागला आहे. तोही आला पाहिजे. माझा जीव त्याच्यात गुंतला आहे.” इंद्र म्हणाला, “आज तू कधीही न संपणारे जीवन जिंकले आहेस, आणि स्वर्गातली सगळी सुखे. कुत्र्याला सोडून दे. त्यात काहीच क्रूरपणा नाही.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
“मी त्याला सोडणार नाही”
युधिष्ठिर म्हणाला, “सज्जन माणसाला चुकीचे काम करणे फार कठीण असते. इमानी जिवाला सोडून मिळणारे सुख मला नको.” इंद्र म्हणाला, “कुत्रा बाळगणाऱ्यांना स्वर्गात जागा नाही. कुत्र्याची नजर पडलेल्या आहुतीचे पुण्य वाया जाते. त्याला सोडून दे.” युधिष्ठिर म्हणाला, “इमानी जिवाचा त्याग करणे, हे ब्राह्मणाला मारण्याइतकेच मोठे पाप आहे. जो घाबरलेला आहे, जो इमानी आहे, जो माझ्या आश्रयाला आला आहे, त्याला मी कधीच सोडत नाही. जिवंत आहे तोवर कधीच सोडणार नाही.” इंद्र म्हणाला, “तू भावांना आणि द्रौपदीला वाटेत सोडून आलास. मग या कुत्र्याला का नाही?” युधिष्ठिर म्हणाला, “मेलेले कोणाचे मित्र नसतात, शत्रूही नसतात. त्यांना मी पुन्हा जिवंत करू शकत नव्हतो, म्हणून त्यांना सोडले. ते जिवंत असताना मी त्यांना कधीच सोडले नाही.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
कुत्रा म्हणजे धर्म
तेवढ्यात कुत्रा नाहीसा झाला. त्याच्या जागी न्यायाचा देव धर्म उभा होता. तोच युधिष्ठिराचा पिता. तो फार प्रसन्न झाला होता, आणि गोड शब्दांत बोलला. तो म्हणाला, “बाळा, तुला प्रत्येक जिवाची दया येते. मी याआधीही एकदा तुझी परीक्षा घेतली होती. वनातल्या तलावापाशी तुझे भाऊ मेल्यासारखे पडले होते. त्यांतल्या एकाला जिवंत करायला मी तुला निवड करू दिली. तू भीम किंवा अर्जुन नाही, तर नकुल निवडलास. तुझी सावत्र आई माद्री हिलाही एक जिवंत मुलगा राहावा, म्हणून. आज तू कुत्र्याला सोडले नाहीस, देवांच्या रथाला सोडलेस. स्वर्गातही तुझ्या तोडीचा कोणी नाही.” मग देवांनी युधिष्ठिराला रथात बसवून वर नेले. तेजाने झळाळत तो स्वर्गाला गेला. देवर्षी नारद म्हणाले, “आजवर दुसरा कोणीही मानवी देहाने स्वर्गात पोहोचलेला नाही.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
स्वर्गात दुर्योधन
युधिष्ठिर म्हणाला, “माझे भाऊ कुठेही असोत, चांगल्या ठिकाणी की वाईट, मला तिथेच जायचे आहे.” स्वर्गात त्याला दुर्योधन दिसला, त्याचा जुना शत्रू. तो देवांमध्ये एका सुंदर आसनावर बसला होता, सूर्यासारखा तळपत. युधिष्ठिराने रागाने तोंड फिरवले. तो म्हणाला, “दुर्योधनाबरोबर मी स्वर्गात राहणार नाही. त्याच्यापायी आमचे मित्र आणि आप्त मारले गेले. त्याच्यापायी द्रौपदीला आमच्या वडीलधाऱ्यांसमोर सभेत ओढत आणले. माझे भाऊ जिथे आहेत, तिथे मला जायचे आहे.” नारद हसून म्हणाले, “स्वर्गात सगळे वैर संपते. दुर्योधनाने क्षत्रियाचा धर्म पाळला. त्याने युद्धात प्राण दिले, आणि तो कधीच घाबरला नाही. म्हणूनच त्याला हे स्थान मिळाले. द्यूताचा खेळ विसर. त्याला आदराने भेट.” पण युधिष्ठिराने एवढेच विचारले, “माझे भाऊ कुठे आहेत? कर्ण कुठे आहे? द्रौपदी कुठे आहे? त्यांच्याशिवाय हा माझ्यासाठी स्वर्ग नाही.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
अंधारी वाट
तेव्हा देवांनी त्याला वाट दाखवायला एक देवदूत पाठवला, आणि युधिष्ठिर त्याच्यामागून निघाला. ती वाट अंधारी आणि घाणेरडी होती. तिथे पापी लोकांची दुर्गंधी सुटली होती. मांस आणि रक्ताने ती बुळबुळीत झाली होती. वाटेवर प्रेते पडली होती. लोखंडी चोचींचे कावळे आणि गिधाडे तिथे घोंगावत होती. वाटेच्या कडेने आग धगधगत होती. उकळत्या पाण्याची एक नदी होती. तलवारी आणि वस्तरे हीच ज्याची पाने, असे एक वन होते. उकळत्या तेलाचे लोखंडी हंडे होते. सगळीकडे पाप्यांचे हाल चालले होते. युधिष्ठिराने विचारले, “अजून किती पुढे जायचे आहे? माझे भाऊ कुठे आहेत?” देवदूत थांबला. तो म्हणाला, “आपल्याला इथपर्यंतच आणायला मला सांगितले होते, यापुढे नाही. आपण थकला असाल, तर माझ्याबरोबर परत येऊ शकता.” मनाने खचलेला, दुर्गंधीने गुदमरलेला युधिष्ठिर परत फिरला.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
अंधारातले आवाज
तेवढ्यात त्याच्या भोवती आर्त हाका उठल्या. “धर्मपुत्रा, थांबा! क्षणभर थांबा! आपण आलात, तेव्हापासून इथे गोड वारा वाहतो आहे, आणि आमच्या यातना थांबल्या आहेत. आणखी थोडा वेळ थांबा!” युधिष्ठिर जागीच थांबला. हे आवाज पूर्वी ऐकलेले वाटत होते. त्याने विचारले, “तुम्ही कोण? इथे का आहात?” “मी कर्ण!” “मी भीम!” “मी अर्जुन!” “मी नकुल!” “मी सहदेव!” “मी द्रौपदी!” “आम्ही द्रौपदीचे मुलगे!” युधिष्ठिर सुन्न झाला. त्याचे भाऊ, त्याची पत्नी, युद्धात मेलेले तिचे मुलगे! तो मनाशीच म्हणाला, “यांनी असे कोणते पाप केले होते? आणि दुर्योधनाने असे कोणते पुण्य केले, की तो वैभवात बसला आहे? मी झोपेत आहे की जागा? माझे डोके तर फिरले नाही ना?”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
“मी इथेच राहीन”
मग त्याच्या मनात मोठा संताप उसळला. त्याने देवांना दोष दिला, आणि धर्मालाही दोष दिला. तो देवदूताला म्हणाला, “ज्यांनी तुला पाठवले, त्यांच्याकडे परत जा. त्यांना सांग, मी येणार नाही. मी इथेच राहीन. मी इथे आहे, म्हणून माझ्या भावांना दिलासा मिळतो.” देवदूत इंद्राकडे परत गेला, आणि त्याने सगळी हकिगत सांगितली. युधिष्ठिराला तिथे उभे राहून क्षणभरही झाला नसेल, तोच सगळे देव आले. इंद्र त्यांच्या पुढे होता, आणि धर्मही आला होता. त्याच क्षणी अंधार नाहीसा झाला. उकळत्या पाण्याची नदी, काटेरी झाडे, लोखंडी हंडे आणि प्रेते, सगळे नाहीसे झाले. गार, सुगंधी वारा वाहू लागला.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
इंद्राचे सांगणे
इंद्र प्रेमाने म्हणाला, “ये, युधिष्ठिरा. माया संपली. रागावू नकोस. प्रत्येक राजाने थोडे वाईटही केलेले असते आणि चांगलेही. म्हणून प्रत्येक राजाला नरक पाहावाच लागतो. ज्याचे पुण्य जास्त, तो आधी दुःख भोगतो आणि नंतर सुख. ज्याचे पाप जास्त, तो आधी सुख भोगतो. “युद्धात तू द्रोणांना त्यांचा मुलगा मेला, असे समजू दिलेस. प्रत्यक्षात त्याच नावाचा एक हत्ती मारला गेला होता. तू त्यांना फसवलेस, म्हणून तुलाही फसवूनच नरक दाखवला. तुझ्या भावांना आणि द्रौपदीलाही ती जागा अशाच रीतीने दाखवली. आता ते सगळे शुद्ध झाले आहेत. कर्ण इथे स्वर्गात आहे, आणि तुझ्या बाजूने लढलेले सगळे राजेही. चल, त्यांना भेट.”
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
तिसरी परीक्षा
मग धर्म आपल्या मुलाशी बोलला. तो म्हणाला, “मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे. ही मी घेतलेली तुझी तिसरी परीक्षा. पहिली तलावापाशी. मग मी कुत्र्याचे रूप घेतले. आणि आता भावांसाठी तू नरकात राहणे पत्करलेस. तुला धर्माच्या वाटेवरून कोणी ढळवू शकत नाही. “तुझे भाऊ नरकाला कधीच पात्र नव्हते. तू जे पाहिलेस, ती सगळी इंद्राने रचलेली माया होती. चल, स्वर्गातली गंगा पाहा.” मग युधिष्ठिराने स्वर्गातल्या गंगेत स्नान केले. स्नान करताना त्याने आपला मानवी देह मागे सोडला. त्याला दिव्य रूप मिळाले. त्याचा सगळा राग आणि दुःख धुऊन निघाले.
युधिष्ठिर आणि कुत्रा
सगळे एकत्र
मग युधिष्ठिर वीर जिथे होते, तिथे गेला. त्याने कृष्णाला त्याच्या दिव्य रूपात पाहिले. अर्जुन त्याची पूजा करत होता. बारा सूर्यांसारखा तेजस्वी कर्ण त्याला दिसला. भीम वायुदेवाशेजारी बसला होता. आणि जुळे भाऊ आरोग्य देणाऱ्या जुळ्या देवांच्या लोकात तळपत होते. द्रौपदीही त्याला दिसली. तिने कमळांच्या माळा घातल्या होत्या, आणि ती सूर्यासारखी तेजस्वी दिसत होती. इंद्र म्हणाला, “ही साक्षात लक्ष्मी, भाग्याची देवी. तुझ्यासाठीच तिने पृथ्वीवर जन्म घेतला.” त्याने आपले वडील पांडू यांना पाहिले, आणि भीष्म आणि द्रोण यांनाही. चंद्राच्या सौम्य प्रकाशाने उजळलेला अभिमन्यूही त्याने पाहिला. तिथे पांडव आणि धृतराष्ट्राचे मुलगे एकत्र होते. त्यांचा मानवी राग नाहीसा झाला होता, आणि प्रत्येकजण आपापल्या स्थानी होता. महाभारत, महाप्रस्थानिकपर्व, विभाग १ ते ३, आणि स्वर्गारोहणपर्व, विभाग १ ते ५ यांवरून, किसारी मोहन गांगुली यांच्या इंग्रजी भाषांतराच्या आधारे ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तलावापाशीची परीक्षा “यक्षप्रश्न” या गोष्टीत आहे, आणि द्रोणांचा मृत्यू “अश्वत्थामा हतो” या गोष्टीत. कृष्णाचा आणि त्याच्या कुळाचा अंत कृष्णाच्या गोष्टींत आहे. राज्यात युयुत्सु आणि कृपाचार्य यांच्यावर सोपवलेली जबाबदारी, इंद्रप्रस्थात यादव राजकुमार वज्र याचा राज्याभिषेक, वृष्णींचे अंत्यविधी, बहुतेक देवांची नावे, आणि शेवटी कोणता वीर कुठे गेला याच्या याद्या, हे इथे गाळले आहे.