पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
गजेंद्रमोक्ष
पर्वतावरचे सरोवर
फार दूर क्षीरसागर आहे. क्षीरसागर म्हणजे दुधाचा समुद्र; त्याच्या लाटा दुधाच्या असतात. त्याच्या मधोमध एके काळी तीन शिखरांचा एक मोठा पर्वत होता. एक शिखर चांदीचे होते, एक लोखंडाचे आणि एक सोन्याचे. त्यांच्या तेजाने समुद्र आणि आकाश उजळून निघे. त्या पर्वताच्या एका दरीत एक बाग होती. ती वरुणाची होती. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. तिथली झाडे नेहमी फुलांनी आणि फळांनी बहरलेली असत. बागेत एक मोठे सरोवर होते. त्यावर सोनेरी कमळे झळकत होती, आणि त्यांच्यावर भुंगे गुणगुणत होते. हंसांचे आणि सारसांचे आवाज पाण्यावरून ऐकू येत होते.
गजेंद्रमोक्ष
हत्तींचा राजा
त्या पर्वतावरच्या रानांत एक मोठा हत्ती राहत होता. तो एका कळपाचा स्वामी होता. त्याला गजेंद्र म्हणतात. गजेंद्र म्हणजे हत्तींचा राजा. तो इतका बलवान होता, की त्याच्या भाराने पर्वत हादरे. त्याचा नुसता वास आला तरी सिंह आणि वाघ घाबरून पळून जात. फक्त हरणे आणि ससे असे लहान प्राणी न भिता फिरत, कारण तो त्यांना त्रास देत नसे. एके दिवशी तो आपल्या कळपाबरोबर भटकत होता. बांबूची दाट बेटे मोडत तो वाट काढत होता. हत्तिणी त्याच्या भोवती चालल्या होत्या, आणि पिल्ले मागून धावत होती. उन्हाने तो होरपळला होता, आणि त्याचा कळप तहानला होता. तेवढ्यात दुरून वाऱ्याची एक झुळूक आली. तिला कमळांच्या परागांचा गोड वास होता. त्याला सरोवराचा वास लागला, आणि तो कळपाला घेऊन भरभर काठावर पोचला.
गजेंद्रमोक्ष
मगर
गजेंद्र पाण्यात घुसला. पाणी नितळ आणि गोड होते. त्याने ते सोंडेने ओढून घेतले आणि पोटभर प्याला. थकवा जाईपर्यंत त्याने अंघोळ केली. मग मायाळू बापासारखे त्याने हत्तिणींवर आणि पिल्लांवर पाण्याचे फवारे उडवले. त्याने त्यांना पाणी पाजले आणि त्यांनाही अंघोळ घातली. कुठलाच धोका त्याला दिसला नाही. त्या सरोवरात एक बलवान मगर होता. त्याने रागाने गजेंद्राचा पाय पकडला. गजेंद्राने सगळी ताकद लावून ओढले; आणि त्याची ताकद काही थोडी नव्हती. पण त्याला सुटता येईना. आपला स्वामी वेदनेने तळमळतो आहे हे पाहून हत्तिणी मोठ्याने ओरडू लागल्या. बाकीच्या हत्तींनी त्याला मागून धरले आणि ओढले. त्यांनाही त्याला बाहेर काढता आले नाही.
गजेंद्रमोक्ष
हजार वर्षे
अशी त्या दोघांची झुंज चालली. हत्ती काठाकडे ओढी, आणि मगर खोल पाण्याकडे ओढी. हजार वर्षे गेली, तरी दोघेही जिवंत होते. देव ते पाहून थक्क झाले. पण गजेंद्र पाण्यात ओढला जात होता. इतक्या दीर्घ काळात त्याची ताकद आणि त्याचा धीर खचत गेला. मगर तर पाण्यातलाच प्राणी. त्याची ताकद उलट वाढतच गेली. शेवटी गजेंद्राला कळले, की आपला जीव धोक्यात आहे आणि आपण स्वतःला वाचवू शकत नाही. त्याने बराच वेळ विचार केला. तो मनाशी म्हणाला, “माझ्याच कळपातले हत्ती मला सोडवू शकत नाहीत. मग हत्तिणी कशा सोडवणार? पण एक प्रभू आहे. घाबरलेला जो जो जीव त्याच्याकडे धाव घेतो, त्याला तो आसरा देतो. प्रत्यक्ष मृत्यूही त्याच्यापासून दूर पळतो. मी त्यालाच शरण जाईन.”
गजेंद्रमोक्ष
प्रार्थना
गजेंद्राने आपले मन स्थिर केले. मग त्याने एक थोर प्रार्थना म्हटली. ती तो मागच्या एका जन्मात शिकला होता. “ज्याच्यापासून हे जग निर्माण होते, ज्याच्यात ते राहते, आणि जो त्याच्या पलीकडे आहे, त्या प्रभूला मी नमस्कार करतो. तो देव नाही आणि दैत्य नाही, मनुष्य नाही आणि पशूही नाही. देवांना आणि ऋषींनाही त्याचा मार्ग कळत नाही. “या हत्तीच्या देहात आणखी जगावे, असे मी मागत नाही. जो जीव त्याच्याकडे धाव घेतो त्या प्रत्येकाला तो सोडवतो. त्याच्या दयेला अंत नाही. त्याने मला मुक्त करावे.” गजेंद्राने कोणत्याही एका देवाचे नाव घेऊन हाक मारली नव्हती. जो सगळ्यांत श्रेष्ठ, त्याचीच त्याने प्रार्थना केली होती. ब्रह्मदेव आणि इतर देव यांपैकी प्रत्येकाला स्वतःचे नाव आणि रूप आहे. म्हणून ते आले नाहीत.
गजेंद्रमोक्ष
प्रभू आला
पण विष्णू आला. तो जगाचे रक्षण करणारा प्रभू आहे, आणि सगळे देव त्याच्यातच आहेत. त्याने ती प्रार्थना ऐकली होती, आणि हत्तीचे दुःख त्याला ठाऊक होते. तो गरुडावर बसून आकाशातून वेगाने आला. गरुड म्हणजे पक्ष्यांचा राजा. विष्णूच्या हातात त्याचे चक्र होते. गजेंद्राने त्याला पाहिले. तो घट्ट पकडला गेला होता, आणि त्याला फार वेदना होत होत्या. तरी त्याने सोंडेत एक कमळ धरून सोंड उंच केली. मोठ्या कष्टाने तो बोलला, “प्रभो, तू सगळ्यांचा गुरू. तुला माझा नमस्कार.” त्याचे हाल विष्णूने पाहिले. तो लगेच खाली उतरला. त्याने गजेंद्राला सरोवरातून बाहेर ओढून काढले, आणि त्याच्याबरोबर मगरालाही. आपल्या चक्राने त्याने मगराचा जबडा फाडला. आणि देवांच्या डोळ्यांदेखत त्याने हत्तींच्या राजाला सोडवले.
गजेंद्रमोक्ष
मगर आणि हत्ती
देवांनी फुलांचा वर्षाव केला, आणि देवदुंदुभी वाजू लागले. त्याच क्षणी मगराला एक अतिशय सुंदर रूप मिळाले. तो एक गंधर्व होता. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक. एका ऋषींनी त्याला पूर्वी शाप दिला होता, की तू मगर होशील. आता तो त्या शापातून सुटला. त्याने विष्णूला नमस्कार केला आणि त्याची स्तुती गायली. मग तो आपल्या लोकी निघून गेला. गजेंद्राचाही एक आधीचा जन्म होता. तेव्हा तो इंद्रद्युम्न नावाचा राजा होता. त्याचे विष्णूवर प्रेम होते, आणि तो जटा वाढवून तपस्व्यासारखा राहत होता. एके दिवशी तो एकटाच बसला होता. त्याने मौनव्रत घेतले होते, आणि तो विष्णूची पूजा करीत होता. तेवढ्यात थोर ऋषी अगस्त्य आपल्या शिष्यांसह तिथे आले. राजा गप्पच राहिला. पाहुण्याचा जो मान करायचा असतो, तो त्याने मुळीच केला नाही.
गजेंद्रमोक्ष
ऋषींचा शाप
अगस्त्य रागावले आणि त्यांनी त्याला शाप दिला. ते म्हणाले, “या माणसाने ब्राह्मणाचा अपमान केला आहे. याची बुद्धी हत्तीसारखी मंद आहे. याला हत्तीच होऊ दे.” मग ते निघून गेले. राजाने ते आपले नशीब मानले, आणि तो हत्ती म्हणून जन्मला. अशा जन्मात मागचे सगळे विसरायला होते. पण त्याने विष्णूची पूजा केली होती. तिच्या बळावर त्याची आठवण टिकून राहिली. म्हणूनच गजेंद्राला ती प्रार्थना येत होती. आता विष्णूचा स्पर्श होताच त्याचे सगळे अज्ञान नाहीसे झाले. त्याला प्रभूसारखेच रूप मिळाले: चार हात आणि पिवळी वस्त्रे. विष्णू गरुडावर बसला, आणि त्याने गजेंद्राला आपला एक सेवक म्हणून बरोबर घेतले. अशा रीतीने गजेंद्र प्रभूबरोबर त्याच्या धामाला गेला, आणि देव त्या अद्भुत कृत्याचे गुण गात राहिले. भागवत पुराण, स्कंध ८, अध्याय २ ते ४ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. पर्वताचे आणि बागेचे वर्णन थोडक्यात दिले आहे, आणि गजेंद्राच्या दीर्घ स्तोत्राचा बहुतेक भाग इथे गाळला आहे.