पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
लहान मुलांसारखे दिसणारे चार ऋषी
सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवाला चार मुलगे होते. ते त्याच्या मनातून जन्मले होते, सगळ्या देवांच्याही आधी. ते ऋषी होते. तिन्ही लोकांतले काहीच त्यांना नको होते. आकाशाच्या वाटांनी ते मन मानेल तिकडे फिरत असत. सगळ्यांत जुन्या जिवांपेक्षाही हे चौघे वयाने मोठे होते. तरी ते दिसायचे पाच वर्षांच्या मुलांसारखे. आणि त्यांच्या अंगावर एकही वस्त्र नसे. एके दिवशी ते वैकुंठाला आले. वैकुंठ म्हणजे विष्णूचे धाम, आणि विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. त्याचे दर्शन घेण्याची त्यांना फार ओढ लागली होती. वैकुंठाची सहा दारे ते न थांबता ओलांडून गेले. आजवर त्यांना कुठेही कोणी अडवले नव्हते. आणि ते कोणाची परवानगीही विचारत नसत.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
सातवे दार
सातव्या दारापाशी दोन द्वारपाल उभे होते. त्यांची नावे जय आणि विजय. ते देव होते, आणि विष्णूचे सेवक होते. त्यांच्या डोक्यावर मुकुट होते आणि कानांत कुंडले होती. त्यांच्या सावळ्या हातांवर रानफुलांच्या माळा रुळत होत्या. आधीची दारे जशी ओलांडली, तसेच चारही ऋषी या दाराकडेही चालत निघाले. द्वारपालांना चार उघडी मुले दिसली. त्यांना वाटले, ही लहान पोरेच आहेत. ते त्यांना हसले, आणि हातातल्या काठ्या आडव्या घालून त्यांनी वाट अडवली. ते ऋषी तर सगळ्या मानसन्मानाला पात्र होते. आणि त्यांनाच दारात अडवून परत फिरवले! ही विष्णूची रीत नव्हती. द्वारपाल आपल्याच स्वामीच्या स्वभावाविरुद्ध वागले होते.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
शाप
ऋषींना जो सगळ्यांत प्रिय, त्याच्याच दारात द्वारपालांनी त्यांना अडवले होते. एकाएकी रागाने त्यांचे डोळे झाकोळले. ते म्हणाले, “तुम्ही प्रभूची सेवा करता आणि त्याच्या जवळ राहता. मग तुमची मने अशी वाकडी कशी झाली? तो शांत आहे, आणि त्याचे कोणाशीच भांडण नाही. इथे कोणाचीच भीती बाळगायला नको. तरीही तुम्ही आमच्याकडे संशयाने पाहता. “तुम्ही मूर्ख आहात. विष्णूच्या पायांशी राहण्याची तुमची लायकी नाही. जिथे एक जीव दुसऱ्याच्या विरुद्ध उभा असतो, त्या भुवनांत खाली जा. आत्ताच्या आत्ता जा, आणि दैत्यांमध्ये जन्म घ्या!” हा शाप होता. ऋषी रागाने असे शब्द बोलले, की ते खरे होतातच. कोणतेही शस्त्र त्यांना परतवू शकत नाही.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
तीन जन्म
ते शब्द किती भयंकर आहेत, हे जय-विजयांनी ओळखले. ते फार घाबरले. त्यांनी खाली पडून ऋषींचे पाय धरले. ते म्हणाले, “आपण दिलेली शिक्षा तशीच राहू द्या. आमचे चुकले आहे, आणि या शिक्षेनेच आमची चूक धुऊन निघेल. फक्त एका गोष्टीत आमच्यावर दया करा. आम्ही खाली खाली घसरत जाणार. तसे पडत असतानाही आम्हांला प्रभूचा विसर पडू देऊ नका.” ऋषींना खरोखरच त्यांची दया आली. शाप कधी संपेल, ते त्यांनी ठरवून दिले. ते म्हणाले, “तीन जन्मांनंतर तुम्ही पुन्हा तुमच्या स्वतःच्या धामात यायला पात्र व्हाल.” त्याच क्षणी विष्णूला कळले, की आपल्याच सेवकांनी त्या पवित्र ऋषींचा अपराध केला आहे. तो पायी चालत दारापाशी आला. त्याच्याबरोबर लक्ष्मीही आली. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
विष्णू क्षमा मागतो
विष्णूने पिवळे रेशमी वस्त्र नेसले होते आणि रानफुलांची माळ घातली होती. एका हाताने तो कमळ फिरवत होता. ऋषींनी मस्तक वाकवले. त्याला कितीही पाहिले, तरी त्यांच्या डोळ्यांचे समाधान होईना. विष्णू म्हणाला, “हे दोघे माझे सेवक आहेत. त्यांनी आपला मोठा अपराध केला आहे. आपण त्यांना दिलेली शिक्षा योग्यच आहे. पण ती माझीच माणसे आहेत, म्हणून दोष माझाही आहे. मी आपली क्षमा मागतो.” तो पुढे म्हणाला, “त्यांना आपल्या स्वामीचे मन कळले नाही. त्यांचा दोष त्यांना जिथे नेईल, तिथे त्यांना जाऊ द्या. माझे आपल्याकडे एकच मागणे आहे. माझ्यापासून दूर राहण्याचा त्यांचा काळ थोडाच असू द्या.”
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
शाप ही त्याचीच इच्छा
त्याचे बोलणे ऐकून ऋषींना नवल वाटले. तो सगळ्यांचा स्वामी, आणि तोच त्यांच्याकडे काही मागत होता! ऋषी म्हणाले, “प्रभू, आपल्या मनात काय करायचे आहे, ते आम्हांला कळत नाही. या दोघांसाठी आपण जे ठरवाल, ते आम्हांला आनंदाने मान्य आहे.” मग विष्णूने त्यांना एक गोष्ट सांगितली. ती त्यांना ठाऊक नव्हती. तो म्हणाला, “आपण जो शाप दिला, ती माझीच इच्छा होती.” “हे दोघे दैत्यांमध्ये जन्म घेतील, आणि तिथे ते माझ्यावर संतापतील. पण त्या संतापामुळेच त्यांचे मन माझ्याशी घट्ट बांधले जाईल. आणि ते लवकरच माझ्याजवळ परत येतील.” ऋषींनी विष्णूला नमस्कार केला, आणि ते आनंदाने निघून गेले. विष्णू आपल्या द्वारपालांकडे वळला. तो म्हणाला, “जा. भिऊ नका. हा शाप मी फिरवू शकतो, पण तसे करण्याची माझी इच्छा नाही. त्याला माझी संमती आहे.”
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
पहिला जन्म
मग विष्णू आपल्या निवासात गेला. जय-विजयांचे तेज गेले, आणि त्यांचा गर्वही गेला. ते वैकुंठातून खाली पडले. ते पडत असताना स्वर्गातून दुःखाचा मोठा आक्रोश उठला. आता ते दैत्य म्हणून जन्मणार होते, दोन भाऊ. त्यांच्या आईने त्यांना शंभर वर्षे पोटात वागवले. त्यांच्या उग्र तेजाने सगळे आकाश काळवंडले. आपलीच शक्ती कमी होत चालली आहे, असे देवांना जाणवले. थोरल्याचे नाव हिरण्यकशिपू ठेवले, आणि धाकट्याचे हिरण्याक्ष. सगळे दैत्य त्यांना मान देत. आणि विष्णूने सांगितले होते तसेच ते त्याचे शत्रू झाले. विष्णूने वराहाचे, म्हणजे रानडुकराचे, रूप घेतले आणि हिरण्याक्षाला मारले. त्याने सिंहाचे रूप घेतले आणि हिरण्यकशिपूला मारले. हा झाला पहिला जन्म.
जय-विजय यांना मिळालेला शाप
घरी परतण्याची वाट
दुसऱ्या वेळी ते दोघे राक्षस म्हणून जन्मले. राक्षस म्हणजे दैत्यांची एक क्रूर जात. ते दोघे म्हणजे रावण आणि त्याचा भाऊ. त्यांनी तिन्ही लोकांना छळले. विष्णू रघुवंशातला राम झाला. त्यांना शापातून सोडवण्यासाठी त्याने दोघांनाही ठार मारले. तिसऱ्या वेळी ते माणसांमध्ये दोन योद्धे म्हणून जन्मले. त्यांतला एक होता शिशुपाल. विष्णू कृष्ण होऊन माणसांमध्ये राहायला आला होता. ते दोघे पुन्हा पुन्हा त्याचा अपमान करीत. शेवटी कृष्णाच्या चक्राने त्यांची पापे नष्ट केली, आणि ते शापातून मोकळे झाले. तिन्ही जन्मांत त्यांनी विष्णूचा द्वेष केला. म्हणूनच त्याचा विचार त्यांच्या मनातून कधी गेलाच नाही. त्या तीव्र, अखंड विचारानेच ते त्याच्याशी एकरूप झाले. शाप संपला. जय आणि विजय विष्णूजवळ परत गेले, पुन्हा त्याचे सेवक म्हणून. भागवत पुराण, स्कंध ३, अध्याय १५ आणि १६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे; तीन जन्मांची हकिगत स्कंध ७, अध्याय १ मधून घेतली आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे आणि विष्णूच्या धामाची वर्णने इथे गाळली आहेत.