पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
मधू आणि कैटभ
पाण्यावर झोपलेला विष्णू
सृष्टीचे एक युग संपले होते. सगळ्या विश्वाचा एकच एक महासागर झाला होता. जिकडे पाहावे तिकडे पाणीच पाणी. दुसरे काहीच नव्हते. त्या पाण्यावर विष्णू पहुडला होता. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. त्याने एका प्रचंड नागाचे अंथरूण केले होते. त्यावर तो आडवा झाला आणि झोपेच्या स्वाधीन झाला. ही काही साधीसुधी झोप नव्हती. विष्णूची झोप म्हणजे एक देवी आहे. ती एक महान शक्ती आहे. ती कोणाच्याही मनाला भूल घालू शकते, अगदी ज्ञानी लोकांच्या मनालासुद्धा. आता तिने विष्णूच्या डोळ्यांत घर केले होते. ती तिथे होती तोवर विष्णू झोपूनच होता.
मधू आणि कैटभ
दोन दैत्य
विष्णूच्या बेंबीतून एक कमळ उगवले होते. त्या कमळावर ब्रह्मदेव होता. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारा देव. विष्णू झोपलेला असतानाच त्याच्या कानातल्या मळातून दोन भयंकर दैत्य जन्माला आले. त्यांची नावे मधू आणि कैटभ. ते क्रूर होते आणि दुष्ट मनाचे होते. त्यांच्या ताकदीला आणि धाडसाला काही मोजमापच नव्हते. रागाने त्यांचे डोळे लाल झाले. ते ब्रह्मदेवाकडे वळले आणि त्याला मारून टाकायच्या तयारीला लागले. ब्रह्मदेवाने त्यांना येताना पाहिले. त्याने जगाचे रक्षण करणाऱ्या विष्णूकडे नजर टाकली. पण विष्णू तर गाढ झोपला होता. त्याला जागे करायचे होते. म्हणून ब्रह्मदेवाने आपले सगळे मन विष्णूच्या डोळ्यांत राहणाऱ्या देवीकडे लावले, आणि तो तिची स्तुती करू लागला.
मधू आणि कैटभ
ब्रह्मदेवाची प्रार्थना
ब्रह्मदेव म्हणाला, “तू विश्वाची राणी आहेस. तूच या जगाला धरून ठेवतेस. तू भयंकरही होऊ शकतेस, आणि सौम्य व सुंदरही होऊ शकतेस. जगाचा स्वामीसुद्धा तुझ्या प्रभावाखाली झोपून राहिला आहे. मग तुझ्या योग्यतेला साजेशी स्तुती कोण करू शकणार? “देवी, या दोन दैत्यांपुढे कोणाचाच टिकाव लागणार नाही, इतके ते बलवान आहेत. तू त्यांच्यावर आपली भूल घाल. जगाच्या स्वामीला लवकर जागे कर, आणि या दोघांना मारण्याची बुद्धी त्याला दे.” त्या तामसी देवीने, म्हणजे अंधाराचे रूप असलेल्या देवीने, त्याचे बोलणे ऐकले, आणि त्याने मागितले तसेच केले. ती विष्णूच्या डोळ्यांतून बाहेर आली. त्याच्या तोंडातून आणि हातांतून, त्याच्या हृदयातून आणि छातीतून ती बाहेर आली. मग ब्रह्मदेवाला दिसेल अशी ती उभी राहिली.
मधू आणि कैटभ
पाच हजार वर्षे
देवी त्याच्या अंगातून बाहेर पडताच विष्णू जागा झाला. महासागरावरच्या आपल्या अंथरुणावरून तो उठला. पाहतो तर समोर मधू आणि कैटभ! ते ब्रह्मदेवाला गिळायच्याच बेतात होते. विष्णू उभा राहिला आणि त्यांच्याशी लढू लागला. आपल्या हातांनी तो त्या दोन दैत्यांवर प्रहार करू लागला. पण ते मोठे लढवय्ये होते, धीट आणि बलवान. लढाई चालली ती चाललीच. ती पाच हजार वर्षे चालली. दोन्ही दैत्य स्वतःच्या प्रचंड ताकदीने धुंद झाले होते. आणि आता ब्रह्मदेवाने मागितलेली दुसरी गोष्ट देवीने केली. तिने त्यांच्या मनावर भूल घातली, आणि त्यांना चांगलेवाईट कळेनासे झाले.
मधू आणि कैटभ
जीव घेणारा वर
गर्वाने फुगलेल्या दैत्यांनी आपल्या शत्रूलाच देणगी देऊ केली. ते विष्णूला म्हणाले, “आमच्याकडून एक वर माग!” वर म्हणजे मागितलेली इच्छा. ती काहीही असली तरी पुरी करीन, असे वचन वर देणारा देतो. विष्णू म्हणाला, “मग तुम्हां दोघांना माझ्या हातून मरण येऊ दे. इथे मला दुसरा कोणता वर हवा असणार? मी एवढेच मागतो.” दैत्यांनी आजूबाजूला पाहिले. सगळ्या जगात नुसते पाणीच पाणी होते. म्हणून ते म्हणाले, “जिथे जमीन पाण्याने झाकलेली नाही, तिथे आम्हांला मार.” “तथास्तु,” विष्णू म्हणाला. सगळे जग पाण्यानेच भरले होते. म्हणून त्याने त्या दोघांची डोकी आपल्या जघनावर, म्हणजे कमरेखालच्या भागावर, ठेवली. तिथेच त्याने आपल्या चक्राने ती कापून टाकली.
मधू आणि कैटभ
देवीची करणी
अशा रीतीने मधू आणि कैटभ फसले. त्यांनी स्वतः देऊ केलेला वरच त्यांचे मरण ठरला. हे सगळे देवीनेच घडवून आणले. ती विष्णूच्या डोळ्यांतून बाहेर पडली, म्हणून तो जागा झाला. तिने दोन्ही दैत्यांच्या मनावर पडदा टाकला, म्हणून त्यांनी त्याला वर देऊ केला. ती तर नेहमीच आहे. खरे म्हणजे तिचा जन्म कधी झालाच नाही. पण देवांचे काम करण्यासाठी ती प्रकट होते, तेव्हा लोक म्हणतात की ती जन्मली. त्या युगाच्या शेवटी ती अशीच प्रकट झाली, स्वतः ब्रह्मदेवाने तिची स्तुती केली तेव्हा. मार्कंडेय पुराण, अध्याय ८१ यावरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. हा अध्याय म्हणजे देवीमाहात्म्याचा, म्हणजेच देवीच्या महिम्याच्या ग्रंथाचा, पहिला अध्याय. एका ऋषींकडून ही गोष्ट ऐकणारा राजा आणि व्यापारी यांची कथा, आणि ब्रह्मदेवाच्या स्तोत्राचा बराचसा भाग इथे गाळला आहे.