पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
नारद आणि मायेचा प्रभाव
नारदांची बढाई
नारद हे देवर्षी होते. त्यांना विष्णूच्या दर्शनाची फार ओढ लागली. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. म्हणून एके दिवशी ते वीणा वाजवीत आणि गात गात विष्णू जिथे होता त्या बेटावर आले. विष्णू आपली पत्नी लक्ष्मी हिच्याबरोबर आनंदाने खेळत होता. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी. नारद येताना दिसताच ती विष्णूजवळून उठली आणि आतल्या दालनात निघून गेली. नारदांना कोडे पडले. त्यांनी विचारले, “प्रभो, मला पाहून लक्ष्मी का निघून गेली? मी काही लुच्चा नाही. मी तपस्वी आहे. मी इंद्रिये जिंकली आहेत. राग जिंकला आहे. मायाही जिंकली आहे.” माया म्हणजे भूल पाडणारी मोठी शक्ती. सृष्टी निर्माण करणाऱ्या ब्रह्मदेवापासून गवताच्या काडीपर्यंत सगळ्या जगाला तिने भूल घातली आहे.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
“पुन्हा असे बोलू नकोस”
त्या बोलण्यातला गर्व विष्णूने ओळखला, आणि तो गालातल्या गालात हसला. तो म्हणाला, “नारदा, ही रीतच आहे. पत्नी आपल्या पतीशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषासमोर थांबत नाही. पण तू आत्ता जे म्हणालास, की मी माया जिंकली आहे, ते मात्र पुन्हा कधी बोलू नकोस. मला माया जिंकता येत नाही. महादेव शिवाला येत नाही, आणि ब्रह्मदेवालाही येत नाही. मग ती जिंकणारा तू कोण?” नारदांना फार नवल वाटले. “प्रभो, ही माया आहे तरी कशी? मला ती पाहायची फार इच्छा आहे. कृपा करा, आणि मला ती दाखवा.” “मग चल माझ्याबरोबर,” विष्णू म्हणाला. “मी तुला माया दाखवतो. पण ती पाहिल्यावर धीर सोडू नकोस.” त्याने गरुडाला बोलावले. गरुड म्हणजे त्याला वाहून नेणारा मोठा पक्षी. दोघे त्याच्यावर बसले, आणि गरुड वाऱ्याच्या वेगाने उडाला.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
सरोवर
ते रानांवरून आणि नद्यांवरून उडत गेले, आणि शेवटी कान्यकुब्ज नगरीजवळ आले. तिथे त्यांना एक सुंदर सरोवर दिसले. ते कमळांनी झाकले होते, आणि त्यावर हंसांची गर्दी होती. “नारदा, हे सरोवर पाहा,” विष्णू म्हणाला. “इथे आपण स्नान करू, आणि मग पुढे नगरीत जाऊ.” हसत हसत तो नारदांना काठावर घेऊन गेला. विष्णू म्हणाला, “आधी तू स्नान कर. तुझ्यानंतर मी करीन.” नारदांनी आपली वीणा आणि हरणाचे कातडे खाली ठेवले. ते आनंदाने पाण्याच्या काठाशी गेले. त्यांनी हातपाय धुतले आणि केस बांधले. मग ते स्नानासाठी सरोवरात उतरले.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
नारद स्त्री झाले
नारद स्नान करीत होते, आणि विष्णू पाहत होता. तेवढ्यात त्यांचे शरीर बदलले. ते आता पुरुष राहिले नाहीत. ते स्त्री झाले होते; इतर कोणत्याही स्त्रीपेक्षा सुंदर अशी स्त्री. विष्णूने वीणा आणि हरणाचे कातडे उचलले. तो गरुडावर बसला, आणि क्षणात निघून गेला. त्याच क्षणी ती स्त्री सगळे विसरली. आपण कधी पुरुष होतो आणि ऋषी होतो, हे ती विसरली. विष्णूला विसरली. आपली वीणासुद्धा विसरली. ती पाण्यातून बाहेर आली आणि काठावर उभी राहिली. तिच्या अंगावर सुंदर दागिने होते. तिने सरोवराकडे आणि त्यातल्या कमळांकडे पाहिले. “हे काय आहे?” असे नवल तिला पुन्हा पुन्हा वाटत राहिले.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
सरोवराकाठी राजा
ती तिथे उभी असतानाच तालध्वज नावाचा एक राजा रथातून तिकडे आला. तो तरुण आणि देखणा होता. पौर्णिमेच्या चंद्रासारख्या चेहऱ्याची ती स्त्री त्याला दिसली, आणि तो थक्क झाला. त्याने विचारले, “सुंदरी, तू कोण? कोणाची मुलगी? इथे एकटी का आहेस? माझा पती म्हणून स्वीकार कर.” तिने बराच वेळ विचार केला. मग ती म्हणाली, “महाराज, मी कोणाची मुलगी आहे ते मला ठाऊक नाही. या सरोवराकाठी मला कोणी सोडले, तेही ठाऊक नाही. मला कुटुंब नाही, घर नाही, आणि माझे रक्षण करणारे कोणी नाही. आपल्याला योग्य वाटेल ते करा.” राजा प्रेमाने व्याकूळ झाला होता. त्याने सोन्याची पालखी मागवली. पालखी म्हणजे चार माणसे वाहून नेतात ते झाकलेले आसन. तो तिला आनंदाने आपल्या राजवाड्यात घेऊन गेला.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
राणी
राजाने अग्नीच्या साक्षीने, सगळे विधी करून तिच्याशी लग्न केले. ती त्याची पट्टराणी, म्हणजे मुख्य राणी, झाली. ती त्याला प्राणांहून प्रिय होती. राजा राज्याचे काम विसरला. रात्रंदिवस तो तिच्याबरोबर आपल्या बागांत आणि महालांत राही. काळ कसा जातो आहे, याचे त्याला भानच राहिले नाही. तिचेही त्याच्यावर प्रेम होते. तिच्या मनात येई, “हे माझे पती आहेत, आणि त्यांच्या सगळ्या राण्यांत मीच त्यांची लाडकी आहे. माझे जीवन सफळ झाले.” आपले जुने शरीर, ऋषी म्हणून काढलेले आयुष्य आणि आपली सगळी पवित्र विद्या तिच्या मनातून पार निघून गेली होती. बारा वर्षे एका क्षणासारखी सरली.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
वीस मुलगे
मग राणीला दिवस गेले. मुलगा झाला तेव्हा राजवाड्यात मोठा उत्सव झाला. दोन वर्षांनी तिला पुन्हा दिवस गेले, आणि दुसरा मुलगा झाला. असे करता करता तिला बारा मुलगे झाले, आणि त्यांच्यानंतर एकामागून एक आणखी आठ. आता तिला वीस मुलगे होते. राजाने त्या सगळ्यांची लग्ने लावून दिली. मग नातू झाले, आणि ती त्यांचे खेळ पाहत बसे. काही दिवस सुखाचे जात. काही दुःखाचे जात; कधी एखादा मुलगा आजारी पडे, कधी सुना आपसात भांडत. घरच्या काळज्यांनी तिचे सगळे मन व्यापून गेले, आणि तिच्या मनात गर्वही वाढला. ती मनात म्हणे, “मी राजाची पत्नी आहे आणि पुष्कळ मुलांची आई आहे. खरेच, सगळ्या स्त्रियांमध्ये मी भाग्यवान आहे.” “मी नारद आहे, आणि प्रभूच्या मायेने मला फसवले आहे,” असा विचार तिच्या मनात एकदाही आला नाही.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
रणांगण
मग दूर देशातला एक मोठा राजा तिच्या पतीचा शत्रू झाला. तो रथ आणि हत्ती घेऊन कान्यकुब्जावर चालून आला, आणि त्याच्या सैन्याने नगरीला वेढा घातला. तिचे मुलगे आणि नातू त्याच्याशी लढायला नगरीबाहेर पडले. घनघोर लढाई झाली. पण त्यांची वेळ भरली होती. शत्रूने तिचे एकूण एक मुलगे मारले, आणि त्यांच्या शेजारी नातूही पडले. तिचा पती लढाईत हरला, आणि तो राजवाड्यात परत आला. कत्तल संपल्यावर शत्रू राजा आपले सैन्य घेऊन निघून गेला. आपले मुलगे मेले, हे राणीने ऐकले. आक्रोश करीत ती रणांगणावर गेली. तिथे तिचे मुलगे आणि नातू जमिनीवर पडले होते. ती दुःखात बुडून गेली. ती ओरडली, “माझ्या बाळांनो, माझ्या बाळांनो, मला सोडून कुठे गेलात? क्रूर दैवाने माझा घात केला!”
नारद आणि मायेचा प्रभाव
वृद्ध ब्राह्मण
ती तिथे रडत असताना एक वृद्ध ब्राह्मण, एक विद्वान पुरोहित, रणांगणावरून चालत आला. तो स्वतः विष्णूच होता, वेगळ्या रूपात. तो म्हणाला, “बाई, का रडतेस? पती, मुले आणि घर हा सगळा भ्रम आहे. तू कोण? हे मुलगे कोणाचे? ऊठ, आणि शांत हो. तुला तीर्थावर स्नान करायला हवे, आणि मेलेल्या मुलांसाठी करायचे ते विधी करायला हवेत.” त्याच्या शब्दांनी ती भानावर आली. राजाला आणि आपल्या कुटुंबाला बरोबर घेऊन ती निघाली. वृद्ध ब्राह्मण पुढे चालला होता. तो तिला पुंतीर्थ नावाच्या एका पवित्र सरोवरावर घेऊन गेला. पुंतीर्थ म्हणजे पुरुषाचे तीर्थ. तो म्हणाला, “इथे स्नान कर. हे दुःख सोडून दे. जन्मोजन्मी तू लाखो मुलगे गमावले आहेस. त्यांतल्या कोणाकोणासाठी रडणार? हे सगळे स्वप्नासारखे खोटे आहे.”
नारद आणि मायेचा प्रभाव
पुन्हा नारद
ती पाण्यात उतरली. बुडी मारताच ती पुरुष झाली. सरोवरातून नारद वर आले. काठावर विष्णू आपल्या स्वतःच्या रूपात उभा होता, आणि त्याच्या हातात वीणा होती. नारदांनी त्याला पाहिले, आणि त्यांना सगळे आठवले. त्यांच्या मनात आले, “मी नारद आहे. मी प्रभूबरोबर इथे आलो होतो. मायेने मला फसवले, आणि मी स्त्री झालो.” स्त्री म्हणून काढलेले सगळे आयुष्य त्यांना आठवले. पण आपण पुन्हा पुरुष कसे झालो, ते त्यांना काही केल्या उमगेना. विष्णूने हाक मारली, “ये, नारदा! पाण्यात असा उभा का राहिला आहेस?”
नारद आणि मायेचा प्रभाव
राजाचे दुःख
राजा काठावर उभा होता. आपली राणी जिथे होती तिथे त्याला एक ऋषी दिसले, आणि तो चकित झाला. तो ओरडला, “माझी पत्नी कुठे गेली? प्रिये, तुझ्यावाचून माझ्या जीवनाला आणि राज्याला काहीच किंमत नाही!” विष्णूने त्याला शांत केले. “महाराजा, का दुःख करतोस? तू तिचे वडील कधी पाहिले नाहीस, आणि आईही पाहिली नाहीस. ती तुला एका सरोवराकाठी सापडली. ती जशी आली, तशीच गेली. एका नावेत प्रवासी भेटतात, तशी या जगात माणसे भेटतात. हीच माया. सगळ्या जगाला तिने भूल घातली आहे.” राजाने त्याला नमस्कार केला. त्याने सरोवरात स्नान केले आणि तो घरी गेला. त्याला संसाराचा वीट आला होता. त्याने आपले राज्य एका नातवाला दिले आणि तो वनात राहायला गेला. तिथे त्याला खरे ज्ञान मिळाले.
नारद आणि मायेचा प्रभाव
नारद काय शिकले
राजा गेल्यावर नारद विष्णूकडे वळले. प्रभू हसत होता. नारद म्हणाले, “प्रभो, आपण मला फसवलेत. माया किती बलवान आहे, ते आता मला कळले. स्त्री असताना मी जे जे केले ते सगळे मला आठवते. पण एक गोष्ट सांगा. माझे मन तर तेच होते. मग मी नारद आहे, हे मला एकदाही कसे कळले नाही?” विष्णू म्हणाला, “स्वप्न पाहणाऱ्याला आपण स्वप्न पाहतो आहोत हे कळत नाही. तो कधी रडतो, कधी आनंदतो. जाग आल्यावरच त्याला कळते, की ते स्वप्न होते. मायेचा प्रभाव असा आहे. ती कुठे संपते ते मला ठाऊक नाही, शिवालाही नाही आणि ब्रह्मदेवालाही नाही. म्हणून मायेने रचलेल्या या जगाला फसू नकोस. आज तू ते स्वतः पाहिले आहेस.” देवी भागवत पुराण, स्कंध ६, अध्याय २८ ते ३० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. तिथे ही गोष्ट स्वतः नारदच सांगतात. मूळ ग्रंथातली वर्णने आणि लांबलचक भाषणे इथे थोडक्यात दिली आहेत.