पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
ऋषी आणि त्यांचा मुलगा
फार पूर्वी जमदग्नी नावाचे एक ऋषी वनातल्या आश्रमात राहत होते. त्यांच्याबरोबर त्यांची पत्नी रेणुका आणि त्यांचे मुलगे होते. ते ब्राह्मण होते. ब्राह्मण म्हणजे प्रार्थना आणि विद्या हेच ज्यांचे काम. तपश्चर्या हेच त्यांचे एकमेव धन होते. तपश्चर्या म्हणजे कठीण आणि पवित्र जीवन; तिच्या बळावर ऋषीला मोठी शक्ती मिळते. त्यांच्या मुलांत सगळ्यांत धाकटा होता राम. तो हातात परशू बाळगत असे. परशू म्हणजे कुऱ्हाड. म्हणून त्याला परशुराम म्हणतात. जाणती माणसे सांगतात, की तो विष्णूचा अंश होता. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू; त्याचाच अंश पृथ्वीवर जन्मला होता. त्या काळी क्षत्रिय राजे वाईट मार्गाला लागले होते. ते ब्राह्मणांचे शत्रू झाले होते, आणि पृथ्वीला त्यांचा भार झाला होता.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
हजार हातांचा राजा
क्षत्रिय राजांमध्ये सगळ्यांत मोठा होता अर्जुन. त्याला कार्तवीर्य म्हणतात. माहिष्मती नगरीत त्याचे राज्य होते. त्याने एका दिव्य ऋषींची सेवा आणि पूजा केली होती, आणि ऋषींनी त्याला हजार हात दिले होते. हजार हातांचा अर्जुन, म्हणून त्याला सहस्रार्जुन असेही म्हणतात. हातांबरोबरच त्याला कधीही कमी न पडणारे बळ मिळाले, कीर्ती मिळाली आणि वैभव मिळाले. कोणताही शत्रू त्याला हरवू शकत नसे. त्यामुळे त्याला फार गर्व झाला होता. एके दिवशी कार्तवीर्य शिकारीला गेला. निर्जन रानात खूप आत गेल्यावर तो योगायोगाने जमदग्नींच्या आश्रमापाशी आला. ऋषींनी त्याचे आदराने स्वागत केले. त्यांनी राजाला, त्याच्या मंत्र्यांना आणि सगळ्या सैन्याला जेवू घातले. राजाची माणसे ज्यांच्यावर बसून आली होती, त्या जनावरांनाही त्यांनी खाऊ घातले. हे त्यांना जमले, कारण त्यांच्याकडे एक अद्भुत गाय होती. रोजच्या होमासाठी लागणारे दूध तीच देई. तिच्याच प्रभावाने त्यांनी सगळ्यांना जेवू घातले.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
गाय नेली
कार्तवीर्याने गाईकडे पाहिले. आपल्याजवळ जे काही आहे त्या सगळ्यापेक्षा ही गाय मोठे धन आहे, हे त्याने ओळखले. आपले केवढे स्वागत झाले, याची त्याने काहीच किंमत ठेवली नाही. त्याला गाय हवी होती. गर्वाने त्याने आपल्या माणसांना हुकूम केला, की हिला घेऊन चला. त्यांनी तिला बळजबरीने माहिष्मतीकडे हाकलत नेले. तिचे वासरू तिच्याबरोबर होते, आणि जाताना ती केविलवाणी हंबरत होती. राजा निघून गेल्यावर परशुराम घरी आला. काय घडले ते त्याने ऐकले. फटका बसलेल्या सापासारखा तो रागाने पेटून उठला. त्याने आपला भयंकर परशू घेतला, धनुष्य, भाता आणि ढाल घेतली. मग तो राजाच्या मागे धावला; हत्तींच्या कळपाच्या म्होरक्यामागे सिंह धावतो तसा.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
सतरा सैन्यांशी एकटा
कार्तवीर्य आपल्या नगरीत शिरतच होता, तेवढ्यात त्याला परशुराम येताना दिसला. परशुरामाने काळविटाचे कातडे पांघरले होते, आणि त्याच्या जटा सूर्याच्या किरणांसारख्या झळकत होत्या. राजाने त्याच्यावर सतरा मोठी सैन्ये पाठवली. त्यांत हत्ती होते, रथ होते, घोडेस्वार होते आणि पायदळ होते. परशुरामाने एकट्याने ती सगळी नष्ट केली. त्याचा परशू मनाच्या वेगाने चाले. तो जिथे पडे तिथे माणसे कोसळत, त्यांच्या घोड्यांसकट आणि सारथ्यांसकट. आपले सैन्य रणांगणावर रक्ताच्या चिखलात पडलेले राजाने पाहिले. तो संतापाने पुढे धावला. आपल्या पाचशे हातांनी त्याने एकाच वेळी पाचशे धनुष्यांना बाण लावले आणि परशुरामावर नेम धरला. परशुरामाने आपल्या एकाच धनुष्याच्या बाणांनी ती पाचशेच्या पाचशे धनुष्ये तोडून टाकली.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
हजार हात तुटले
मग कार्तवीर्याने आपल्या हातांनी डोंगर आणि झाडे उपटली, आणि तो पुन्हा चालून आला. परशुरामाने परशूने त्याचे हात छाटून टाकले, साप तोडावेत तसे. मग त्याने राजाचे डोके उडवले, पर्वताचे शिखर तोडावे तसे. राजाला दहा हजार मुलगे होते. वडील मारले गेलेले पाहून ते घाबरून पळून गेले. परशुरामाने गाय आणि तिचे वासरू घराकडे वळवले. ती थकली होती आणि व्याकूळ झाली होती. त्याने तिला आश्रमात परत आणले आणि वडिलांच्या हाती दिले. मग आपण काय काय केले, ते सगळे त्याने वडिलांना आणि भावांना सांगितले.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
वडील नाराज झाले
जमदग्नींना ते आवडले नाही. ते म्हणाले, “रामा, रामा, तू चुकलास. तू विनाकारण एका राजाला मारलेस. राजामध्ये सगळे देव राहतात. “बाळा, आपण ब्राह्मण आहोत. आपण क्षमा करतो, म्हणूनच लोक आपल्याला मान देतात. सूर्य जसा प्रकाशाने झळकतो, तसा ब्राह्मण क्षमेने झळकतो. आणि जे क्षमा करतात त्यांच्यावर प्रभू लवकर प्रसन्न होतो. “अभिषेक झालेल्या राजाला मारणे हे ब्राह्मणाला मारण्यापेक्षाही मोठे पाप आहे. प्रभूचे चिंतन करीत तीर्थांना जा, आणि हे पाप धुऊन टाक.” “जशी आपली आज्ञा,” परशुराम म्हणाला. तो आश्रम सोडून तीर्थयात्रेला निघाला. तीर्थयात्रा म्हणजे एका पवित्र ठिकाणाहून दुसऱ्या पवित्र ठिकाणी जाणे.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
नदीकाठी रेणुका
परशुराम वर्षभर एका तीर्थावरून दुसऱ्या तीर्थावर फिरला. मग तो घरी, आश्रमात परत आला. तो परतल्यानंतर एके दिवशी त्याची आई रेणुका गंगा नदीवर पाणी आणायला गेली. नदीत तिला गंधर्वांचा एक राजा दिसला. गंधर्व म्हणजे स्वर्गातले गायक. त्याने कमळांची माळ घातली होती, आणि तो अप्सरांबरोबर पाण्यात खेळत होता. रेणुका उभी राहून त्याच्याकडे पाहत राहिली. तिचे मन थोडेसे त्याच्याकडे ओढले गेले, आणि पतीच्या होमाची वेळ ती विसरली. वेळ टळून गेली हे लक्षात येताच तिला भीती वाटली, की ऋषी आपल्याला शाप देतील. ती घरी आली. तिने पाण्याचा घडा त्यांच्यापुढे ठेवला आणि ती हात जोडून उभी राहिली.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
भयंकर आज्ञा
आपल्या पत्नीचे मन ढळले होते, हे ऋषींनी ओळखले. ते रागाने भरून गेले. ते मुलांकडे वळले आणि म्हणाले, “मुलांनो, या पापिणीला मारा!” पण मुले ते करीनात. मग जमदग्नींनी तीच आज्ञा परशुरामाला दिली. आणि परशुरामाने ती पाळली. त्याने आईला मारले, आणि आज्ञा न मानणाऱ्या भावांनाही मारले. वडिलांनी ध्यानाने आणि तपश्चर्येने केवढी शक्ती मिळवली आहे, हे त्याला पुरते ठाऊक होते. ती शक्ती जाणूनच त्याने आज्ञा पाळली. वडील त्याच्यावर प्रसन्न झाले. “वरदान माग,” ते म्हणाले. वरदान म्हणजे नक्की पुरी होणारी इच्छा. परशुराम म्हणाला, “मी ज्यांना मारले ते पुन्हा जिवंत होऊ देत. आणि मारले गेल्याची त्यांना आठवण राहू नये.” त्याच क्षणी रेणुका आणि तिचे मुलगे उठले; झोपेतून जागे व्हावे तसे, अगदी धडधाकट.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
रानातली हाक
कार्तवीर्याचे मुलगे वडिलांचा मृत्यू कधीच विसरले नाहीत. एके दिवशी परशुराम भावांबरोबर रानात गेला. सूड घेण्याची हीच संधी आहे, हे राजाच्या मुलांनी ओळखले. जमदग्नी अग्निशाळेत बसले होते, आणि त्यांचे मन प्रभूमध्ये हरवले होते. तिथे गाठून त्या मुलांनी त्यांच्यावर घाव घातला. रेणुकेने केविलवाणी विनवणी केली, की यांना सोडा. पण त्या क्रूर माणसांनी ऋषींचे डोके कापले आणि ते घेऊन गेले. रेणुका दुःखाने ऊर बडवून घेऊ लागली आणि मोठ्याने ओरडली, “रामा! रामा! माझ्या बाळा!” दूर रानात तिच्या मुलांनी ती हाक ऐकली. ते धावत घरी आले. वडील मारले गेलेले पाहून ते रडले. मग परशुरामाने वडिलांचा देह भावांच्या स्वाधीन केला आणि आपला परशू उचलला. क्षत्रिय राजांचा शेवट करायचा, असा त्याने निश्चय केला.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
एकवीस वेळा
परशुराम माहिष्मतीला गेला. त्या नगरीचे भाग्य आधीच गेले होते, कारण तिच्या राजपुत्रांनी एका ब्राह्मणाची हत्या केली होती. नगरीच्या मधोमध त्याने कार्तवीर्याच्या मुलांच्या डोक्यांचा एक मोठा डोंगर रचला. त्यांच्या रक्ताची भयंकर नदी वाहिली. ब्राह्मणांच्या प्रत्येक शत्रूला धडकी भरवणारी ती नदी होती. तो तेवढ्यावर थांबला नाही. क्षत्रिय राजे वाईट मार्गाला लागले होते. वडिलांची हत्या हेच कारण धरून तो त्या सगळ्यांविरुद्ध उभा राहिला. त्याने एकवीस वेळा पृथ्वी क्षत्रिय राजांपासून मोकळी केली. समंतपंचक नावाच्या ठिकाणी त्याने त्यांच्या रक्ताची तळी केली. मग परशुराम वडिलांकडे परत वळला.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
यज्ञ
त्याने वडिलांचे डोके घेतले आणि ते धडाला जोडले. तो देह त्याने दर्भावर, म्हणजे पवित्र गवतावर, ठेवला. मग त्याने मोठे यज्ञ केले. यज्ञ म्हणजे प्रभूला आहुती देण्याचा पवित्र विधी. यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांना दक्षिणा दिली जाते. परशुरामाने त्यांना दक्षिणा म्हणून सगळी पृथ्वीच देऊन टाकली. एका पुरोहिताला त्याने पूर्व दिशा दिली, दुसऱ्याला दक्षिण दिशा, आणि अशाच सगळ्या दिशा देऊन टाकल्या. विधी संपल्यावर त्याने सरस्वती या मोठ्या नदीत स्नान केले. त्याच्यावरचा प्रत्येक डाग धुऊन निघाला. निरभ्र आकाशातल्या सूर्यासारखा तो झळकू लागला.
परशुराम आणि सहस्रार्जुन
महेंद्र पर्वत
आणि जमदग्नी पुन्हा जिवंत झाले. त्यांना आपले स्वतःचे शरीर परत मिळाले. ते जागे होते, आणि त्यांना सगळी जाणीव होती. परशुरामाने त्यांचा सर्व प्रकारे सन्मान केला. मग ऋषींनी सप्तर्षींच्या, म्हणजे सात महान ऋषींच्या, मंडळात आपले स्थान घेतले. त्यांत ते सातवे झाले. स्वतः परशुराम आजही जिवंत आहे. तो महेंद्र पर्वतावर राहतो. शिक्षा करण्याचा दंड त्याने खाली ठेवला आहे, आणि त्याचे मन शांत आहे. स्वर्गातले गायक त्याच्या पराक्रमाची गाणी गातात. पुढे येणाऱ्या एका युगात तो पवित्र वेद पुढच्यांच्या हाती देईल, असे सांगतात. अशा रीतीने सगळ्यांचा प्रभू विष्णू ब्राह्मणांमध्ये जन्मला. पृथ्वीला भार झालेल्या पुष्कळ राजांना त्याने मारले, आणि पृथ्वी त्यांच्यापासून मोकळी झाली. भागवत पुराण, स्कंध ९, अध्याय १५ आणि १६ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. महाभारतात (वनपर्व, विभाग ११५ ते ११७) हीच गोष्ट वेगळ्या क्रमाने सांगितली आहे. परशुरामाच्या आजी-आजोबांची गोष्ट, राजाने रावणाला कैद केल्याची गोष्ट आणि मूळ ग्रंथातल्या याद्या इथे गाळल्या आहेत.