पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
प्रल्हाद आणि नरसिंह
भावाचा मृत्यू
विष्णूच्या धामाच्या दोन द्वारपालांना एकदा शाप मिळाला होता, की तुम्ही दैत्यांमध्ये जन्म घ्याल. ते दोन भाऊ म्हणून जन्मले, आणि विष्णूचे शत्रू झाले. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. त्याने वराहाचे, म्हणजे रानडुकराचे, रूप घेतले आणि धाकट्या भावाला मारले. थोरला होता हिरण्यकशिपू, दैत्यांचा राजा. दुःखाने आणि रागाने तो जळू लागला. तो आपल्या दैत्यांना म्हणाला, “विष्णूने माझ्या लाडक्या भावाला मारले आहे. त्याच्याच रक्ताने मी याचा सूड घेईन.” पण त्याआधी त्याला स्वतःला सुरक्षित करून घ्यायचे होते. त्याची इच्छा होती, की आपल्याला कधी म्हातारपण येऊ नये आणि मरणही येऊ नये. आपल्या तोडीचा कोणी नसावा, आणि सगळ्यांचा आपण एकटेच राजा असावे. म्हणून तो तपश्चर्येकडे वळला. तपश्चर्येत माणूस सगळी सुखे सोडतो आणि फार कष्ट सोसतो. तिच्या बळावर त्याला वरदान मिळवता येते. वरदान म्हणजे देवाने पुरी केलेली इच्छा.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
तपश्चर्या
हिरण्यकशिपू मंदार पर्वताच्या एका दरीत गेला. तिथे तो पायांच्या बोटांच्या टोकांवर उभा राहिला, आणि त्याने दोन्ही हात आकाशाकडे उंच केले. देवांची शंभर वर्षे तो तसाच उभा होता. त्याने पाण्याचा घोटही घेतला नाही. त्याची तपश्चर्या इतकी उग्र झाली, की त्याच्या डोक्यातून धुराने भरलेला अग्नी उठला. त्याने वरची आणि खालची भुवने होरपळली. समुद्र खवळले, पृथ्वी हादरली, आणि तारे निखळून पडले. देव पळत ब्रह्मदेवाकडे गेले. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारा. ते म्हणाले, “देवा, भुवने नष्ट होण्याआधी त्याला शांत करा.” ब्रह्मदेव त्या पर्वतावर गेला. सुरुवातीला त्याला दैत्य दिसलाच नाही. त्याच्या अंगावर वारूळ वाढले होते, आणि त्यावर गवत आणि बांबू उगवले होते. मुंग्यांनी त्याचे मांस खाऊन टाकले होते. प्राण मात्र अजून हाडांना धरून होता.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
वरदान
ब्रह्मदेव नवलाने हसला. तो म्हणाला, “ऊठ. पाण्यावाचून इतका काळ कोण जगले आहे? तुला हवे ते वरदान माग.” त्याने आपल्या कमंडलूतले पाणी त्याच्यावर शिंपडले. हिरण्यकशिपू वारुळातून उठला. तो तरुण आणि धडधाकट झाला होता, आणि त्याचे शरीर वितळलेल्या सोन्यासारखे झळकत होते. त्याने नमस्कार करून ब्रह्मदेवाची स्तुती केली. मग त्याने आपले वरदान मागितले. “आपण निर्माण केलेल्या कोणत्याही जिवाने मला मारू नये. मला मरण आत येऊ नये आणि बाहेर येऊ नये, दिवसा येऊ नये आणि रात्री येऊ नये, जमिनीवर येऊ नये आणि आकाशात येऊ नये. कोणत्याही शस्त्राने मला मरण येऊ नये. मनुष्याने किंवा पशूने, कोणत्याही सजीव किंवा निर्जीव वस्तूने, देवाने, दैत्याने किंवा नागाने मला मारू नये. आणि युद्धात माझ्या तोडीचा कोणी नसावा, आणि सगळ्या जिवांचा मी एकटाच स्वामी असावा.” “ही वरदाने मिळणे कठीण आहे,” ब्रह्मदेव म्हणाला. “तरी मी ती तुला देतो.”
प्रल्हाद आणि नरसिंह
तिन्ही लोकांचा स्वामी
आता हिरण्यकशिपूला कोणाकडूनही मरणाची भीती उरली नाही. मग त्याने आपला द्वेष विष्णूकडे वळवला. त्याने स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ जिंकून घेतले. तो देवांच्या राजाच्या महालात राहू लागला. देवांना हातात भेटी घेऊन त्याच्या सिंहासनापुढे यावे लागे. त्याच्या क्रूर राज्यात तिन्ही लोक भीतीने जगत होते. शेवटी देवांनी विष्णूची प्रार्थना केली. त्यांनी झोप घेतली नाही आणि अन्नही घेतले नाही. तेव्हा एक आवाज त्यांच्याशी बोलला. त्याला रूप नव्हते, आणि तो ढगांच्या गडगडाटासारखा गंभीर होता. “भिऊ नका. या दैत्याचा दुष्टपणा मला ठाऊक आहे, आणि मी तो संपवीन. त्या वेळेची वाट पाहा. त्याचा स्वतःचा मुलगा प्रल्हाद कोणाचाच शत्रू नाही. त्याच्यावर जेव्हा तो अन्याय करील, तेव्हा मी त्याला मारीन; वरदानांनी तो कितीही बलवान झाला असला तरी.”
प्रल्हाद आणि नरसिंह
प्रल्हाद
हिरण्यकशिपूला चार मुलगे होते, आणि त्यांत प्रल्हाद सगळ्यांत चांगला होता. तो पाच वर्षांचा मुलगा होता. तो खरे बोलणारा आणि सौम्य होता. प्रत्येक जिवावर तो स्वतःइतकेच प्रेम करी. तो दैत्य म्हणून जन्मला होता, पण त्याच्या स्वभावात दैत्याचे काहीच नव्हते. देव त्याच्या लोकांचे शत्रू होते, तरी तेही त्याची स्तुती करीत. आणि जन्मापासूनच प्रल्हादाचे विष्णूवर प्रेम होते. तो खेळणी बाजूला ठेवून अगदी निश्चल बसे, आणि त्याचे मन प्रभूमध्ये हरवून जाई. कधी विष्णूच्या आठवणीने तो रडे. कधी हसे, कधी मोठ्याने गाई, कधी नाचे. त्याच्या वडिलांनी त्याला इतर दैत्य मुलांबरोबर शाळेत पाठवले. दैत्यांच्या पुरोहिताचे दोन मुलगे त्यांचे गुरुजी होते.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
शाळेत
प्रल्हाद सगळे धडे ऐकून घेई आणि म्हणून दाखवी. पण मनातून ते त्याला चांगले वाटत नसत. एके दिवशी राजाने त्याला विचारले, “बाळ, सांग बरे, तुला काय चांगले वाटते?” प्रल्हाद म्हणाला, “बाबा, माणसे घरादाराला चिकटून राहतात आणि सतत काळजीत जगतात. ते सगळे सोडावे, वनात जावे आणि विष्णूला शरण जावे, हेच मला चांगले वाटते.” राजा हसला. तो म्हणाला, “लहान मुलाचे मन दुसरे कोणीही सहज फिरवते. शाळेत त्याच्यावर नीट लक्ष ठेवा. विष्णूचा कोणीही मित्र त्याच्या जवळ येता कामा नये.” गुरुजींनी मुलाला गोड बोलून विचारले, “हे तुला कोणी शिकवले का?” प्रल्हाद म्हणाला, “स्वतः विष्णूच माझे मन वळवतो. लोखंड आपोआप लोहचुंबकाकडे सरकते. माझे मनही तसेच त्याच्याकडे ओढले जाते.”
प्रल्हाद आणि नरसिंह
सगळ्यांत चांगला धडा
गुरुजी संतापले. ते ओरडले, “छडी आणा!” धाक दाखवून त्यांनी त्याला राजपुत्राने शिकायचे ते सगळे शिकवले. मग ते त्याला राजाकडे घेऊन गेले. प्रल्हादाने वडिलांच्या पाया पडून नमस्कार केला. राजाने त्याला आशीर्वाद दिला आणि मांडीवर घेतले. तो म्हणाला, “प्रल्हादा, माझ्या बाळा, इतक्या दिवसांत तू जे शिकलास त्यातली सगळ्यांत चांगली गोष्ट मला सांग.” प्रल्हाद म्हणाला, “विष्णूबद्दल ऐकणे आणि त्याचे गुण गाणे. त्याची आठवण करणे आणि त्याची सेवा करणे. त्याला नमस्कार करणे आणि त्याचा मित्र होणे. आणि स्वतःला पूर्णपणे त्याला देऊन टाकणे. हेच सगळ्या शिक्षणात उत्तम शिक्षण आहे.” रागाने राजाचा ओठ थरथरू लागला. तो गुरुजींवर उसळला. ते म्हणाले, “हे आम्ही त्याला शिकवले नाही. कोणीच शिकवले नाही. हा त्याचा स्वतःचाच स्वभाव आहे.”
प्रल्हाद आणि नरसिंह
“मारून टाका याला!”
रागाने आंधळा झालेल्या हिरण्यकशिपूने मुलाला मांडीवरून जमिनीवर भिरकावून दिले. तो आपल्या दैत्यांवर ओरडला, “मारून टाका याला! विष्णूने याच्या काकाला मारले, आणि हा दासासारखा विष्णूच्या पायांची पूजा करतो. हा पाच वर्षांचा आहे, आणि आत्ताच त्याने स्वतःच्या आईबापांकडे पाठ फिरवली आहे. कोणत्याही उपायाने याला मारा!” दैत्य हातात त्रिशूळ घेऊन आले. त्यांचे सुळे तीक्ष्ण होते आणि केस तांब्यासारखे लाल होते. “कापा याला! भोसका याला!” ते गरजले. मुलगा निश्चल बसून राहिला. त्यांनी त्याच्या अंगावरच्या प्रत्येक नाजूक जागी त्रिशूळ मारले. पण प्रल्हादाचे मन विष्णूत विसावले होते. त्या वारांनी त्याला काहीच झाले नाही.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
त्याला काहीच मारू शकत नाही
आता राजाने मुलाला मारण्याचे सगळे उपाय करून पाहिले. त्याने त्याच्यावर मोठमोठे साप सोडले. त्यांनी त्याला सगळीकडे दंश केले. पण त्यांचेच विषारी दात मोडले, आणि त्याच्या कातडीवर साधी खूणही उमटली नाही. त्याने मुलाच्या भोवती लाकडे रचायला लावली आणि ती पेटवून दिली. प्रल्हाद म्हणाला, “ही आग मला जाळत नाही. सगळ्या बाजूंनी ती गारच लागते.” राजाने त्याला खूप उंचावरून खाली फेकायला लावले. त्याला विष दिले. पण त्याच्या निष्पाप मुलाला काहीच मारू शकले नाही. हिरण्यकशिपूच्या मनात आले, “याच्याशी लढल्यामुळेच माझे मरण येणार हे नक्की. किंवा कदाचित येणारही नाही.” गुरुजी त्याला म्हणाले, “तो अजून लहान मूल आहे. मुलगा मोठा होतो तसे त्याचे मन बदलते.” राजाला ते पटले, आणि त्याने त्याला पुन्हा शिकवायला लावले. पण गुरुजी जवळ नसताना प्रल्हाद इतर दैत्य मुलांशी विष्णूबद्दल बोलला. त्यांनी आपली खेळणी खाली ठेवली आणि त्याचे बोलणे मनावर घेतले.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
“मग या खांबात का नाही?”
गुरुजी घाबरून राजाला सांगायला धावले. या वेळी हिरण्यकशिपूने ठरवले, की आपल्या मुलाला आपणच मारायचे. प्रल्हाद त्याच्यापुढे नम्रपणे हात जोडून उभा राहिला. पाय पडलेल्या सापासारखा राजा फुसकारला. “मूर्खा! कोणाच्या बळावर तू माझी आज्ञा मोडण्याचे धाडस करतोस?” प्रल्हाद म्हणाला, “बाबा, जो सगळ्यांना बळ देतो, त्याच्याच बळावर. तो जसे मला बळ देतो, तसेच आपल्यालाही देतो. आपले स्वतःचे मन सोडले, तर आपल्याला दुसरा कोणी शत्रू नाही.” हिरण्यकशिपू म्हणाला, “माझ्याशिवाय जगाचा दुसरा कोणी स्वामी आहे, असे तू बोलतोस. कुठे आहे तो? तो सगळीकडे आहे, असे तू म्हणतोस. मग या खांबात तो मला का दिसत नाही? मी तुझे डोके उडवतो. आता तुझ्या विष्णूला तुला वाचवू दे!” तो हातात तलवार घेऊन सिंहासनावरून उसळला, आणि त्याने खांबावर मूठ मारली.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
खांबातून
खांबातून एक आवाज आला. तो इतका भयंकर होता, की जगाचे कवच तडकते आहे असे वाटले. तो कुठून आला हे पाहायला हिरण्यकशिपूने दरबारात चारी बाजूंना पाहिले. त्याला काहीच दिसले नाही. मग खांबातून विष्णू प्रकट झाला. आपल्या सेवकाचे बोलणे खरे ठरवण्यासाठी तो आला. आणि आपण सगळ्या वस्तूंत राहतो, हे दाखवण्यासाठी तो आला. तो अशा रूपात आला, की ते पशूचे नव्हते आणि मनुष्याचेही नव्हते. हा होता नरसिंह: नर म्हणजे मनुष्य, आणि सिंह. त्याचे डोळे वितळलेल्या सोन्यासारखे धगधगत होते, आणि तोंडाभोवती आयाळ हलत होती. त्याचे सुळे भयंकर होते. त्याचे शरीर आकाशाला टेकले होते. त्याचे हात चारी दिशांना पसरले होते, आणि नखे हीच त्यांची शस्त्रे होती. हिरण्यकशिपूच्या मनात आले, “ना पशू, ना मनुष्य. मायावी विष्णूने माझ्या मरणाचा बेत केला आहे. पण त्याचा त्याला काय उपयोग होणार?”
प्रल्हाद आणि नरसिंह
दारात
गर्जना करीत दैत्य गदा घेऊन नरसिंहावर धावून गेला. मग त्याने तलवार आणि ढाल उचलली, आणि तो ससाण्याच्या वेगाने गरगर फिरू लागला. नरसिंह हसला. ते हसणे इतके कर्कश आणि भयंकर होते, की दैत्याने डोळे मिटले. त्याच क्षणी तो पकडला गेला. सापाने पकडलेल्या उंदरासारखा तो तडफडू लागला. नरसिंहाने त्याला दरबाराच्या दारात धरले, आणि आपल्या मांडीवर आडवे घातले. म्हणजे दैत्य आतही नव्हता आणि बाहेरही नव्हता. तो नरसिंहाच्या मांडीवर होता; जमिनीवरही नव्हता आणि आकाशातही नव्हता. त्याला धरणारा ना मनुष्य होता, ना पशू. आणि कोणत्याही शस्त्राने त्याला स्पर्श केला नाही. त्या कातडीवर वज्रानेसुद्धा ओरखडा उठत नसे. पण नरसिंहाने ती आपल्या नखांनी फाडून टाकली, जणू खेळता खेळता. अशा रीतीने हिरण्यकशिपू मेला.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
बाळ आणि नरसिंह
नरसिंह राजाच्या सिंहासनावर बसला. त्याचा चेहरा उग्र होता आणि त्याची आयाळ रक्ताने लाल झाली होती. त्याचा राग अजून शांत झाला नव्हता. ब्रह्मदेव आणि सगळे देव आले. त्यांनी हात जोडून दुरूनच त्याची स्तुती केली. जवळ जायचे धाडस एकालाही झाले नाही. त्यांनी लक्ष्मीला पाठवले. लक्ष्मी म्हणजे भाग्याची देवी, विष्णूची पत्नी. तिने त्याला अशा रूपात कधीच पाहिले नव्हते. तीही घाबरली. मग ब्रह्मदेव प्रल्हादाशी बोलला. प्रल्हाद त्याच्या शेजारीच उभा होता. “बाळ, तू जा आणि प्रभूला शांत कर. तो तुझ्या वडिलांवर रागावला आहे.” “हो,” मुलगा म्हणाला. तो हळूहळू पुढे गेला आणि त्याने जमिनीवर डोके टेकून नमस्कार केला. नरसिंहाने आपल्या पायांशी ते मूल पाहिले, आणि त्याचे मन मायेने भरून आले. त्याने त्याला उठवले आणि त्याच्या डोक्यावर हात ठेवला. त्याचा राग शांत झाला.
प्रल्हाद आणि नरसिंह
प्रल्हादाचे वरदान
तो म्हणाला, “प्रल्हादा, गुणी बाळा, मी तुझ्यावर प्रसन्न झालो आहे. तुला हवे ते वरदान माग.” प्रल्हाद म्हणाला, “मला वरदानांचा मोह दाखवू नका. जो देणग्यांसाठी स्वामीची सेवा करतो, तो व्यापारी असतो, सेवक नव्हे. आपल्याला मला वरदान द्यायचेच असेल, तर माझ्या मनात कधीही कोणतीही इच्छा उगवू नये, असे करा.” विष्णू म्हणाला, “मग इथे दैत्यांचा राजा म्हणून राज्य कर. आणि शेवटी तू माझ्याकडे येशील.” प्रल्हाद म्हणाला, “मला आणखी एक गोष्ट द्या. माझे वडील आपल्याबद्दल वाईट बोलले, आणि त्यांनी माझ्यावर अन्याय केला. त्या पापातून ते शुद्ध होऊ देत.” विष्णू म्हणाला, “तुझे वडील शुद्ध झाले आहेत. त्यांचे अंत्यसंस्कार कर, आणि त्यांचे सिंहासन घे.” मग तो अदृश्य झाला. प्रल्हादाने सांगितल्याप्रमाणे केले, आणि त्याला दैत्यांचा राजा करण्यात आले. देवांनी त्याला आशीर्वाद दिला, आणि ते आपापल्या भुवनांत परत गेले. भागवत पुराण, स्कंध ७, अध्याय २ ते १० यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. सापांचे मोडलेले विषारी दात आणि गार लागणारी आग या गोष्टी विष्णु पुराण, अंश १, अध्याय १७ मधून घेतल्या आहेत. वधाची वेळ कोणती होती, ते भागवतात सांगितलेले नाही; ती संध्याकाळ होती, म्हणजे ना दिवस ना रात्र, असे नंतरची परंपरा सांगते. स्तोत्रे, प्रल्हादाचे दीर्घ उपदेश, आणि ते त्याने जन्माआधीच कसे शिकले याची गोष्ट इथे गाळली आहे.