पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
तुळशीची कथा
वरदान आणि कवच
दैत्यांमध्ये एके काळी दंभ नावाचा एक भला दैत्य होता. तो विष्णूची भक्ती करी. विष्णू म्हणजे जगाचे रक्षण करणारा प्रभू. दंभाला मुलगा नव्हता, म्हणून त्याने विष्णूकडे मुलगा मागितला. “तो आपला भक्त असू दे,” तो म्हणाला. “तो महाबलवान असू दे, आणि देवांना त्याला कधीच हरवता येऊ नये.” विष्णूने ते मान्य केले, आणि दंभाला एक तेजस्वी मुलगा झाला. त्याचे नाव शंखचूड ठेवले. शंखचूड मोठा झाला, तसा तो तपश्चर्येकडे वळला. तपश्चर्येत माणूस सगळी सुखे सोडतो आणि फार कष्ट सोसतो. तिच्या बळावर त्याला वरदान मिळवता येते. वरदान म्हणजे देवाने पुरी केलेली इच्छा. शेवटी ब्रह्मदेव त्याच्याकडे आला. ब्रह्मदेव म्हणजे सृष्टी निर्माण करणारा. “वरदान माग,” तो म्हणाला. शंखचूडाने वाकून नमस्कार केला. “देवांना मला कधीच जिंकता येऊ नये,” त्याने मागितले. “तथास्तु,” ब्रह्मदेव म्हणाला. आणि त्याने त्याला एक दिव्य कवच दिले. ते कवच सगळीकडे विजय मिळवून देते.
तुळशीची कथा
तुलसी
“आता बदरिकाश्रमात जा,” ब्रह्मदेव म्हणाला. “तिथे तुलसी नावाची एक स्त्री तपश्चर्या करते आहे. तिच्याशी लग्न कर.” शंखचूडाने कवच गळ्यात बांधले आणि तो घाईने तिथे गेला. तिथे त्याला तुलसी दिसली. ती देखणी होती आणि गोड हसत होती. तो तिच्याशी हळुवारपणे बोलला. “आपण आपल्या वाटेने जा,” तुलसी म्हणाली. “स्त्री म्हणजे पुरुषासाठी सापळाच.” पण ती हसत होती. शंखचूड म्हणाला, “मी स्त्रियांच्या मागे धावणारा पुरुष नाही. मी दंभाचा मुलगा आहे, आणि तुझ्याशी लग्न करायला ब्रह्मदेवाने मला पाठवले आहे.” त्याचे खरे बोलणे तिला आवडले. ती म्हणाली, “मी आपल्या शहाणपणाची परीक्षा घेत होते. पुरुषाला निवडण्याआधी स्त्रीने त्याची पारख करावी.” ती बोलत असतानाच ब्रह्मदेव प्रकट झाला. तो तिला म्हणाला, “याच्याबरोबर सुखाने राहा. आणि याचे आयुष्य संपले, की तू विष्णूकडे त्याच्या धामात जाशील.” अशा रीतीने त्यांचे लग्न झाले, आणि ती दोघे सुखाने एकत्र राहू लागली.
तुळशीची कथा
साऱ्या भुवनांचा स्वामी
दैत्यांनी शंखचूडाला आपला राजा केले. देव आणि दैत्य हे जुने शत्रू. तो रथावर चढला आणि प्रचंड सैन्य घेऊन इंद्राच्या नगरीवर चालून गेला. इंद्र म्हणजे देवांचा राजा. सिंहासारखा गर्जत तो देवांवर तुटून पडला. देव पळून डोंगरांच्या गुहांत गेले. त्याने सारी भुवने जिंकली. तो इंद्राच्या जागी बसला. देवांना अर्पण होणारे सगळे तो स्वतःच घेऊ लागला. त्याने पुष्कळ वर्षे राज्य केले. त्याच्या राज्यात दुष्काळ नव्हता आणि रोगराई नव्हती. देव सोडले, तर कोणीही दुःखी नव्हते. कारण शंखचूड पहिल्यापासून दैत्य नव्हता. पूर्वी तो एक गवळी होता. कृष्णदेवाच्या धामात तो कृष्णाचा सवंगडी होता. एका शापामुळे त्याला दैत्यांमध्ये जन्म घ्यावा लागला. पण त्याचे मन दैत्याचे नव्हते.
तुळशीची कथा
देव शरण गेले
देव हरले होते, आणि त्यांचे राज्य हिरावले गेले होते. ते ब्रह्मदेवाकडे गेले, आणि ब्रह्मदेव त्यांना विष्णूकडे घेऊन गेला. त्याच्यापुढे ते रडले. विष्णू म्हणाला, “शंखचूडाबद्दल मला सगळे ठाऊक आहे. तो शिवाच्या त्रिशूळाने मरणार, हे फार पूर्वीच ठरले आहे. मग तो हे शरीर सोडील आणि पुन्हा कृष्णाजवळ जाईल. शिव सगळे ठीक करील.” म्हणून ते सगळे शिवाकडे, त्या थोर देवाकडे गेले. त्यांनी प्रार्थना केली, “देवांपैकी कोणीही त्याला मारू शकत नाही. फक्त आपणच मारू शकता. तिन्ही लोकांना शांती द्या.” “सगळी भीती सोडा,” शिव म्हणाला. “आपापल्या घरी जा. शंखचूडाला आणि त्याच्या सैन्याला मी मारीन.”
तुळशीची कथा
दूत
आधी शिवाने दैत्यराजाकडे एक दूत पाठवला. दूत म्हणाला, “शिवाचा निरोप असा आहे: ‘देवांना त्यांचे राज्य आणि त्यांच्या जागा परत दे. नाहीतर माझ्याशी युद्ध कर. ते मला शरण आले आहेत, आणि मी त्यांना अभय दिले आहे.’ मी परत जाऊन काय सांगू?” शंखचूड हसला. “मी देवांना राज्य देणार नाही,” तो म्हणाला. “शिवाला मी युद्ध देईन. उजाडताच मी त्याच्याकडे येतो.” मग तो आत तुलसीकडे गेला. “शिवाने मला युद्धाला बोलावले आहे,” तो म्हणाला, “आणि मी जातो आहे.” त्याने तिची समजूत घातली, आणि ती रात्र त्यांनी एकत्र घालवली. उजाडण्याआधी तो उठला आणि त्याने आपल्या मुलाला दैत्यांचा राजा केले. तुलसी रडली. जाऊ नका, म्हणून तिने त्याला विनवले. त्याने पुन्हा तिची समजूत घातली, आणि तो सैन्य घेऊन निघाला.
तुळशीची कथा
युद्ध
दोन्ही सैन्ये एका नदीच्या काठावर समोरासमोर आली. शिव आपल्या सैन्यासह एका वडाच्या झाडाखाली बसला होता. अजूनही त्याने दैत्यराजाला निरोप पाठवला. “देवांना त्यांचे राज्य परत दे, आणि आपल्या राज्यात सुखाने राहा.” पण शंखचूडाने युद्धच निवडले. सैन्ये एकमेकांना भिडली, आणि बराच काळ लढली. मग देवांचा धीर सुटला. “आम्हांला वाचवा!” असे ओरडत ते शिवाकडे पळाले. शिवाने आपले स्वतःचे वीर पाठवले, पण त्यांना दैत्यराजाला मारता आले नाही. तेव्हा शिव स्वतः आपल्या प्रचंड बैलावर बसून निघाला. शंखचूड रथातून खाली उतरला आणि त्याने शिवापुढे जमिनीवर डोके टेकून नमस्कार केला. मग तो पुन्हा रथावर चढला आणि त्याने धनुष्य उचलले. दोघे शंभर वर्षे लढले. शिवाने त्याचे बाण, त्याची तलवार आणि त्याचा भाला तोडून टाकले, आणि त्याची गदा जाळून राख केली.
तुळशीची कथा
आकाशवाणी
शेवटी त्याला मारण्यासाठी शिवाने त्रिशूळ उचलला. त्याच क्षणी आकाशवाणी झाली. “शिवा, इतक्यात त्रिशूळ फेकू नका. आपण एका क्षणात सारे विश्व नष्ट करू शकता. तरीही शास्त्रांनी घालून दिलेला नियम आपणही मोडू नये. ब्रह्मदेवाने शब्द दिला आहे, आणि तो आपण खरा ठेवला पाहिजे. शंखचूडाच्या गळ्यात त्याचे कवच आहे तोवर, आणि त्याची पत्नी पतिव्रता आहे तोवर, त्याला म्हातारपण येणार नाही आणि मरणही येणार नाही.” “तथास्तु,” शिव म्हणाला. दैत्यराजाचे रक्षण दोन गोष्टी करीत होत्या: त्याच्या गळ्यातले कवच, आणि तुलसीचे पातिव्रत्य.
तुळशीची कथा
म्हातारा ब्राह्मण
शिवाच्या इच्छेने विष्णू आला, आणि शिवाने ते काम त्याच्यावर सोपवले. माया जाणणाऱ्यांत विष्णू सगळ्यांत थोर आहे. तो म्हाताऱ्या ब्राह्मणाचे रूप घेऊन शंखचूडाकडे गेला. पूजापाठ आणि विद्या हे ज्यांचे काम, ते ब्राह्मण. शंखचूड त्यांचा मान राखत असे. “दैत्यराजा, मला एक दान दे,” म्हातारा म्हणाला. “ते कोणते, हे मी आत्ता सांगणार नाही. आधी वचन दे, मग सांगतो.” “तथास्तु,” राजा प्रसन्न चेहऱ्याने म्हणाला. “मी तुझे कवच मागतो आहे.” शंखचूड नेहमी आपला शब्द पाळत असे. ते कवच त्याला प्राणांइतके प्रिय होते, आणि त्याने ते देऊन टाकले. अशा रीतीने विष्णूने कपटाने त्याचे कवच काढून घेतले.
तुळशीची कथा
तुलसीच्या दारात
मग विष्णूने शंखचूडाचे रूप घेतले आणि तो तुलसीच्या घरी गेला. तिच्या दारात नगारा वाजला, आणि जयजयकार झाला. तिने आनंदाने खिडकीतून बाहेर पाहिले. आपला पती घरी आला, असेच तिला वाटले. तिने त्याचे पाय धुतले, त्याला नमस्कार केला, आणि ती रडली. ती म्हणाली, “माझे स्वामी युद्धातून घरी परत आले, हे मी पाहते आहे. पण आपण तर स्वतः शिवाशी लढायला गेला होता. मग सुखरूप घरी कसे आलात?” शंखचूडाच्या रूपातला विष्णू हसला. तो म्हणाला, “मी शिवाशी बराच काळ लढलो. मग ब्रह्मदेवाने आमच्यात तह घडवून आणला. मी देवांना त्यांच्या जागा परत दिल्या, आणि घरी आलो.” मग त्याने तिच्याशी संग केला. अशा रीतीने, देवांचे काम करण्यासाठी, विष्णूने तुलसीच्या पातिव्रत्याचा भंग केला.
तुळशीची कथा
त्रिशूळ पडला
त्याच घटकेला शिवाने आपला धगधगता त्रिशूळ उचलला. जगाच्या शेवटी पेटणाऱ्या आगीसारखा त्याने पृथ्वी आणि आकाश उजळून टाकले. शिवाची आज्ञा होताच तो शंखचूडावर पडला, आणि एका क्षणात त्याने त्याला जाळून राख केले. मग मनाच्या वेगाने तो शिवाकडे परत आला. स्वर्गात देवदुंदुभी वाजले, आणि शिवावर फुलांचा वर्षाव झाला. देवांना त्यांची राज्ये परत मिळाली. आणि शिवाच्या कृपेने शंखचूड शापातून सुटला, आणि त्याला त्याचे पूर्वीचे रूप परत मिळाले. त्याच्या हाडांपासून शंख झाले. पूजेत शंखातले पाणी पवित्र मानतात.
तुळशीची कथा
तुलसीचा शाप
पण या संगात तुलसीला काही वेगळे जाणवले, आणि त्यावरून तिने सगळे ओळखले. “तू कोण आहेस?” ती म्हणाली. “तू कपटाने माझ्याशी संग केलास. तू माझे पातिव्रत्य लुटलेस. मी तुला शाप देईन.” विष्णू तिच्या शापाला घाबरला, आणि त्याने आपले स्वतःचे सुंदर रूप धारण केले. तेव्हा तिने ओळखले, की हा विष्णू आहे. आणि ती रागाने बोलली. “विष्णू, तुला दया नाही. माझ्या पातिव्रत्याचा भंग करून तू माझ्या पतीला नक्कीच मारले आहेस. तो तुझाच भक्त होता, आणि त्याने काही अपराध केला नव्हता. दुसऱ्यांसाठी तू त्याला कसे मारलेस? जे तुला दयेचा सागर म्हणतात ते फसले आहेत. तुझे हृदय दगडासारखे आहे. म्हणून माझ्या शापाने तू स्वतःच आता दगड हो.” मग दुःखाने व्याकूळ होऊन ती ढसाढसा रडली.
तुळशीची कथा
शिवाचे बोलणे
तिला रडताना पाहून विष्णूने शिवाचे स्मरण केले, आणि शिव प्रकट झाला. विष्णू दुःखात बुडाला होता आणि तुलसी शोक करीत होती. शिव त्या दोघांशी बोलला. “तुलसी, रडू नकोस,” तो म्हणाला. “प्रत्येक जण आपल्याच कर्माचे फळ भोगतो. या जगात आपले सुख किंवा दुःख दुसरा कोणी आपल्याला देत नाही. आता ऐक. तुम्हां दोघांचे ज्यात भले आहे ते मी सांगतो. “तू तपश्चर्या केलीस, आणि हे त्याच तपश्चर्येचे फळ आहे. यापेक्षा वेगळे काही होऊ शकत नव्हते. हे शरीर सोड आणि दिव्य शरीर घे. तू विष्णूच्या धामात नेहमी त्याच्याबरोबर राहशील. त्याची पत्नी लक्ष्मी हिच्या बरोबरीची तू होशील.”
तुळशीची कथा
नदी, तुळस आणि शाळिग्राम
“तू सोडलेले शरीर गंडकी नावाची पवित्र नदी होईल,” शिव म्हणाला. “आणि माझ्या वरदानाने तू तुळशीचे झाड होशील. देवांच्या पूजेत लागणाऱ्या सगळ्या वस्तूंत तुळस पहिली. “आणि विष्णू तुझ्या शापाने गंडकीच्या काठावर शिळेचे रूप घेईल. किडे तिच्यावर चक्राची खूण कोरतील. चक्र म्हणजे विष्णूच्या हातातले चाक. तोच शाळिग्राम, सगळ्यांत पवित्र दगड. तुळशीचे पान आणि शाळिग्राम नेहमी एकत्र असतील.” मग शिव अदृश्य झाला. तुलसीने ते ऐकले, आणि तिचे मन शांत झाले. तिने दिव्य रूप घेतले आणि ती विष्णूबरोबर त्याच्या धामात गेली. तिने सोडलेले शरीर लगेच गंडकी नदी झाले. आणि तिच्या शापाने विष्णूने त्या नदीच्या काठावर शिळेचे रूप घेतले. शिव पुराण, रुद्रसंहिता, युद्धखंड, अध्याय २७ ते ४१ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. मूळ ग्रंथातली स्तोत्रे, दूतांची लांबलचक बोलणी आणि बहुतेक लढाया इथे गाळल्या आहेत.