पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
वामन आणि बळीराजा
बळीने स्वर्ग घेतला
बळी दैत्यांचा राजा होता. एकदा देवांनी त्याला युद्धात मारून पाडले होते. पण दैत्यांचे गुरू शुक्राचार्य यांनी त्याला पुन्हा जिवंत केले. बळीने आपल्या गुरूंची मनापासून सेवा केली. त्याच्या बदल्यात शुक्राचार्यांनी त्याच्यासाठी एक मोठा यज्ञ केला. यज्ञात पवित्र अग्नीत आहुती टाकल्या जातात. त्या अग्नीतून सोन्याने मढवलेला एक रथ आणि सोन्याचे धनुष्य वर आले. पुरोहितांचे सामर्थ्य आता बळीच्या अंगी आले होते. जगाचे रक्षण करणारा प्रभू विष्णू सोडला, तर त्याला कोणीच जिंकू शकत नव्हते. मग बळी दैत्यांची अफाट सेना घेऊन देवांच्या नगरीवर चालून गेला. देव लढले नाहीत. त्यांच्या स्वतःच्या गुरूंनीच त्यांना सांगितले, की स्वर्ग सोडा आणि बळीचे दैव फिरण्याची वाट पाहा. म्हणून देव लपून बसले, आणि बळीने त्यांची नगरी घेतली. स्वर्ग, पृथ्वी आणि पाताळ या तिन्ही लोकांवर तो राज्य करू लागला.
वामन आणि बळीराजा
अदितीची प्रार्थना
अदिती देवांची आई. आपल्या मुलांसाठी ती दुःख करीत होती. त्यांचे घर हिरावले गेले होते. आपले रक्षण करायला आता कोणीच उरले नाही, असे तिला वाटत होते. कश्यप ऋषी तिचे पती होते. एके दिवशी ते दीर्घ ध्यानातून उठले. पाहतात तर घरात आनंद कुठेच नाही. त्यांनी आपल्या दुःखी पत्नीला विचारले, “काय झाले?” अदिती म्हणाली, “आपल्या शत्रूंनी माझ्या मुलांचे वैभव आणि त्यांचे घर हिरावून घेतले आहे. मला मदत करा. माझ्या मुलांनी जे गमावले ते त्यांना परत मिळेल, असा काही उपाय शोधा.” कश्यपांनी तिला एक व्रत शिकवले. बारा दिवस तिने फक्त दुधावर राहायचे आणि विष्णूची पूजा करायची. अदितीने न थकता ते व्रत केले. तिचे सगळे मन त्याच्यावरच लागले होते.
वामन आणि बळीराजा
विष्णूचे वचन
मग विष्णू तिच्यापुढे प्रकट झाला. त्याने पिवळे वस्त्र नेसले होते. अदिती जमिनीवर पडली. त्याची स्तुती करायला ती उठली, पण तिच्या तोंडून शब्द फुटेना. तिचे डोळे आनंदाच्या अश्रूंनी भरून आले. विष्णू म्हणाला, “देवांच्या आई, इतके दिवस तुझ्या मनात कोणती इच्छा आहे, ते मला ठाऊक आहे. तुझ्या मुलांनी जिंकावे आणि पुन्हा स्वर्गात राहावे, हे तुला पाहायचे आहे. पण सध्या दैत्यांना हरवता येणार नाही. त्यांचे पुरोहित त्यांचे रक्षण करतात, आणि दैवही त्यांच्या बाजूचे आहे. “तरीही तुझ्या व्रताने मी प्रसन्न झालो आहे. मी तुझा मुलगा म्हणून जन्म घेईन, आणि तुझ्या मुलांचे रक्षण करीन.” आणि तो अदृश्य झाला. काही काळाने ते बाळ जन्मले, भर दुपारी. ते झळकत होते, आणि त्याला चार हात होते. त्याच्या तेजाने घरातला अंधार पळाला. देवांनी त्या घरावर फुलांचा वर्षाव केला.
वामन आणि बळीराजा
बटू
अदिती नवलाने आणि आनंदाने आपल्या मुलाकडे पाहत राहिली. मग आईवडिलांच्या डोळ्यांदेखत ते तेजस्वी रूप बदलले, नट जसे आपले सोंग बदलतो तसे. तो ठेंगणा झाला, एक लहानसा ब्राह्मण मुलगा, म्हणजेच बटू. ब्राह्मण म्हणजे पुरोहितांचा वर्ण. हाच वामन. ब्राह्मण मुलाचे जे संस्कार करतात, ते ऋषींनी त्याचे केले. त्याला एक दंड, एक छत्री, एक कमंडलू आणि हरणाचे कातडे देण्यात आले. मग वामनाने ऐकले, की बळी नर्मदा नदीच्या काठी एक मोठा यज्ञ करतो आहे. तो तिकडे निघाला. तो लहान होता, पण पावलागणिक त्याच्या भाराने पृथ्वी वाकत होती. यज्ञातल्या पुरोहितांनी त्याला येताना पाहिले. तो उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी होता. “हा कोण?” त्यांना नवल वाटले. त्याचे स्वागत करायला ते सगळे उठून उभे राहिले.
वामन आणि बळीराजा
बळीने केलेले स्वागत
त्या देखण्या बटूला पाहून बळीला फार आनंद झाला. त्याने त्याला बसायला आसन दिले. त्याचे पाय धुतले, आणि ते पाणी आपल्या डोक्यावर शिंपडले. बळी म्हणाला, “ब्राह्मणदेवा, आपले स्वागत आहे. आपण माझ्या घरी आलात, म्हणून आज माझे कुळ पवित्र झाले. आपण काहीतरी मागायला आला आहात, असे मला दिसते. आपल्याला जे हवे ते माझ्याकडून घ्या. गाई घ्या, सोने घ्या, सुंदर घर घ्या, समृद्ध गावे घ्या, घोडे किंवा हत्ती घ्या.” त्या गोड बोलण्याने वामन प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “तुझ्या कुळातल्या राजाने जसे बोलावे, तसेच तू बोलतोस. तुझ्या वंशातल्या कोणीही दान कबूल करून नंतर ते नाकारले नाही. “मी तुझ्याकडे थोडीशीच जमीन मागतो. माझ्या स्वतःच्या पावलांनी मोजून तीन पावले जमीन मला दे. मला याहून जास्त काही नको.”
वामन आणि बळीराजा
तीन पावले जमीन
बळी म्हणाला, “आपण शहाण्या म्हाताऱ्यासारखे बोलता. पण आपण लहान आहात, आणि आपले हित कशात आहे ते आपल्याला कळत नाही. मी भुवनांचा स्वामी आहे. मी आपल्याला एक अख्खे बेट देऊ शकतो, आणि आपण तीन पावले मागता! माझ्याकडे जो येतो, त्याला पुन्हा कधी कोणापुढे हात पसरावा लागू नये. जगण्यासाठी जितकी जमीन लागेल तितकी घ्या.” वामन म्हणाला, “ज्याचे तीन पावलांनी समाधान होत नाही, त्याचे एका बेटानेही होणार नाही. सगळी पृथ्वी मिळाली तरी होणार नाही. मी तीन पावले मागतो. मला तेवढेच पुरे.” बळी हसला. “आपल्याला हवे ते घ्या,” तो म्हणाला. त्याने पाण्याचे भांडे उचलले. जमिनीचे दान पाणी सोडून दिले जात असे, आणि तो पाणी सोडायला तयार झाला.
वामन आणि बळीराजा
शुक्राचार्यांचा इशारा
पण त्याचे गुरू शुक्राचार्य यांना ठाऊक होते, की हा बटू कोण आहे आणि त्याच्या मनात काय आहे. ते म्हणाले, “बळी, हा स्वतः विष्णू आहे. देवांचे काम करण्यासाठी त्याने अदितीच्या पोटी जन्म घेतला आहे. यात काय नुकसान आहे ते न पाहताच तू त्याला वचन दिले आहेस. तो तुझे राज्य, तुझे वैभव आणि तुझी कीर्ती घेईल, आणि ते सगळे इंद्राला देईल. “तो वाढत वाढत सगळे विश्व भरून टाकील. एका पावलाने तो पृथ्वी व्यापील आणि दुसऱ्याने स्वर्ग. मग तिसरे पाऊल कुठे जाईल? कबूल केलेले तुला देता येणार नाही, आणि त्यासाठी तू नरकात जाशील. “त्याला नाही म्हण. जिवावर बेतले असताना खोटे बोलण्यात काही लाज नाही.”
वामन आणि बळीराजा
बळी शब्द पाळतो
बळी क्षणभर गप्प राहिला. मग त्याने उत्तर दिले. “गुरुदेव, आपण म्हणता ते खरे आहे. पण मी प्रल्हादाचा नातू आहे, विष्णूच्या त्या थोर भक्ताचा. ‘मी देईन’ असे मी म्हटले आहे. आता एखाद्या लबाडासारखा मी त्याला नाही कसे म्हणू? असत्यापेक्षा मोठे पाप नाही. मला नरकाची भीती नाही, गरिबीची नाही, सिंहासन जाण्याची नाही, मरणाचीही नाही. या ब्राह्मणाला दिलेला शब्द मोडण्याचीच मला भीती वाटते. तो विष्णू असेल, किंवा दुसरा कोणी असेल. त्याने मागितलेली जमीन मी त्याला देईन.” आपला शिष्य आपले ऐकणार नाही, हे शुक्राचार्यांनी पाहिले, आणि त्यांनी त्याला शाप दिला. ते म्हणाले, “तू स्वतःला शहाणा समजतोस, आणि माझा अपमान करतोस. लवकरच तू आपल्या वैभवाला मुकशील.” तेव्हाही बळी सत्यापासून ढळला नाही.
वामन आणि बळीराजा
दान
बळीच्या पत्नीने पाण्याने भरलेली सोन्याची कळशी आणली. बळीने आनंदाने पुन्हा एकदा वामनाचे पाय धुतले. मग त्याने पाणी सोडले आणि त्याला ती जमीन दिली. देव पाहत होते. त्यांनी दैत्यराजाच्या प्रामाणिकपणाची स्तुती केली आणि त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव केला. ते गाऊ लागले, “या मोठ्या मनाच्या राजाने फार कठीण गोष्ट केली आहे. हा आपला शत्रू आहे हे ठाऊक असूनही त्याने त्याला तिन्ही लोक दिले!” मग तो बटू वाढू लागला. तो वाढतच गेला. शेवटी पृथ्वी आणि आकाश, स्वर्ग आणि समुद्र, आणि सगळे जीव त्याच्या शरीरात सामावले. बळीने आणि त्याच्या पुरोहितांनी पाहिले, तर त्या एकाच रूपात त्यांना सगळे विश्व दिसले. सगळे दैत्य बेशुद्ध पडले.
वामन आणि बळीराजा
दोन पावले
एका पावलाने विष्णूने बळीची सगळी पृथ्वी व्यापली. त्याच्या शरीराने आकाश भरून गेले, आणि त्याचे हात सगळ्या दिशांना पोहोचले. दुसऱ्या पावलाने त्याने स्वर्ग व्यापला. त्याचे पाऊल एकामागून एक भुवन ओलांडत वर गेले, थेट सगळ्यांत वरच्या भुवनापर्यंत. तिसऱ्या पावलासाठी तसूभरही जागा उरली नाही. मग त्याने आपले ते अफाट रूप आवरून घेतले, आणि तो पुन्हा वामन झाला. बळीने तीन पावले कबूल केली होती, आणि तिसऱ्यासाठी द्यायला त्याच्याकडे काहीच उरले नव्हते. गरुड म्हणजे विष्णूला वाहून नेणारा प्रचंड पक्षी. त्याने आपल्या स्वामीची इच्छा ओळखली. त्याने बळीला दोरांनी घट्ट बांधले. स्वर्गात आणि पृथ्वीवर दुःखाचा आक्रोश उठला. बळीचे वैभव गेले होते, आणि तो बांधलेला उभा होता. तरीही त्याचे मन स्थिर होते.
वामन आणि बळीराजा
“माझ्या मस्तकावर ठेवा”
वामन म्हणाला, “राजा, तू मला तीन पावले जमीन दिलीस. एका पावलाने मी तुझी पृथ्वी व्यापली. दुसऱ्याने तुझ्या डोळ्यांदेखत तुझा स्वर्ग व्यापला. आता तिसऱ्यासाठी मला जागा शोधून दे. जो कबूल केलेले देत नाही, त्याला नरकात जावे लागते. तुझ्या स्वतःच्या गुरूंनीच तुला तसे सांगितले आहे.” बळी हादरला, पण खचला नाही. त्याने न भिता उत्तर दिले. “प्रभू, माझा शब्द खोटा ठरला असे आपल्याला वाटत असेल, तर मी तो खरा करतो. आपले तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा. मला नरकाची भीती नाही, या दोरांची नाही, आपल्या शिक्षेचीही नाही. मला भीती वाटते ती फक्त अपकीर्तीची. आपण खरोखरच आम्हां दैत्यांचे सगळ्यांत थोर गुरू आहात. आम्ही नाना प्रकारच्या गर्वाने आंधळे झालो होतो, आणि आपण आम्हांला डोळे दिले. बांधले गेल्याची मला लाज वाटत नाही.”
वामन आणि बळीराजा
विष्णूचा आशीर्वाद
सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव देवांबरोबर तिथे आला होता. तो म्हणाला, “प्रभू, त्याला सोडा. त्याच्याकडे जे होते ते सगळे त्याने आपल्याला दिले आहे.” विष्णू म्हणाला, “ब्रह्मदेवा, मी ज्याच्यावर कृपा करतो, त्याची संपत्ती काढून घेतो. संपत्तीने माणूस गर्विष्ठ होतो, आणि त्या गर्वात तो जगाला आणि मला तुच्छ मानतो. या राजाची संपत्ती गेली आहे आणि सिंहासनही गेले आहे. त्याच्या स्वतःच्या गुरूंनी त्याला शाप दिला आहे. मी त्याच्याकडे कपट करून आलो, आणि तरीही त्याने आपला शब्द पाळला. “म्हणून मी त्याला असे स्थान देतो, जे देवांनाही सहज मिळत नाही. त्याने सुतलात राहावे. सुतल म्हणजे पृथ्वीखालचा एक लोक; स्वतः देवांनाही त्याची ओढ वाटते. तिथे दुःख किंवा आजार येत नाही.” तो बळीकडे वळला. “महाराजा, तुझ्या लोकांसह तिथे जा. मी स्वतः चारी बाजूंनी तुझे रक्षण करीन, आणि तू मला नेहमी आपल्या जवळ पाहशील.”
वामन आणि बळीराजा
स्वर्ग परत मिळाला
बळीने हात जोडले, आणि त्याचे डोळे पाण्याने भरले. तो म्हणाला, “स्वतः देवांनाही कधी मिळाली नाही अशी कृपा आपण माझ्यावर केली आहे. आणि मी तर केवळ एक दैत्य.” त्याचे दोर सोडले गेले. त्याने विष्णूला नमस्कार केला, आणि तो आपल्या दैत्यांसह आनंदाने खाली सुतलात गेला. मग वामनाने स्वर्ग इंद्राला परत दिला. इंद्र म्हणजे देवांचा राजा. देव घरी परत आले, आणि इंद्र पुन्हा निर्भयपणे तिन्ही लोकांवर राज्य करू लागला. अशा रीतीने अदितीची प्रार्थना फळाला आली. आणि बळी? त्याने तिन्ही लोक गमावले होते, पण आपला शब्द पाळला होता. आणि स्वतः विष्णू त्याचा रक्षक झाला होता. भागवत पुराण, स्कंध ८, अध्याय १५ ते २३ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. बळीने आपले मस्तक पुढे केल्याचे भागवत सांगते, पण तिसरे पाऊल टाकले गेल्याचे वर्णन त्यात नाही. स्तोत्रे, दैत्यांनी वामनावर केलेला हल्ला आणि शेवटी झालेला वामनाचा अभिषेक इथे गाळला आहे. विष्णूच्या तीन पावलांचे गान प्रथम ऋग्वेदात (१.१५४) आहे, आणि देवांसाठी पृथ्वी जिंकणारा वामन विष्णू प्रथम शतपथ ब्राह्मणात (१.२.५) येतो.