पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा · विष्णू आणि त्यांचे अवतार
वराहावतार
पृथ्वी पाण्याखाली गेली
फार पूर्वीची गोष्ट. सृष्टी निर्माण करणारा ब्रह्मदेव जग आणि त्यातले जीव घडवत होता. त्याचे काम चालू असतानाच अफाट पाणी पृथ्वीवर चढले. पृथ्वी त्या पाण्याखाली बुडाली आणि थेट तळाशी, सगळ्यांत खोल जागी गेली. मग मनूचा जन्म झाला. मनू म्हणजे पहिला राजा. त्याच्याबरोबर त्याची बायकोही जन्मली. मनूने हात जोडून ब्रह्मदेवाला नमस्कार केला. तो म्हणाला, “आपण सगळ्या जिवांचे पिता आहात. आम्ही आपली कोणती सेवा करावी, ते सांगा.” ब्रह्मदेव प्रसन्न झाला. तो म्हणाला, “तुला मुलेबाळे होऊ देत. पृथ्वीचे राज्य न्यायाने कर, आणि सगळ्या जिवांचे रक्षण कर.” “आपण सांगाल तसेच मी करीन,” मनू म्हणाला. “पण मला आणि माझ्या मुलांना राहायला एक जागा द्या. पृथ्वी हे सगळ्या जिवांचे घर आहे, आणि ती तर अफाट पाण्यात बुडाली आहे. तिला वर काढायला हवे.”
वराहावतार
अंगठ्याएवढा वराह
ब्रह्मदेवाने पाण्याखाली खोल पडलेल्या पृथ्वीकडे पाहिले. तिला वर कसे काढावे, याचा तो बराच वेळ विचार करीत राहिला. त्याच्या मनात आले, “हे काम प्रभूनेच माझ्यासाठी करावे.” प्रभू म्हणजे विष्णू, जगाचे रक्षण करणारा. ब्रह्मदेव स्वतः त्याच्यापासूनच जन्मला होता. तो असा विचार करीत असतानाच त्याच्या नाकपुडीतून एक चिमुकला वराह बाहेर आला. वराह म्हणजे सुळे असलेले रानडुक्कर. हा वराह अंगठ्याच्या टोकाएवढाच होता. तो आकाशात उभा राहिला. ब्रह्मदेव पाहत असतानाच तो क्षणात हत्तीएवढा मोठा झाला. मनूही पाहत होता, आणि ऋषीही पाहत होते. हे ऋषी म्हणजे ब्रह्मदेवाचे मुलगे. सगळे थक्क झाले. ब्रह्मदेव म्हणाला, “वराहाचे रूप घेतलेला हा कोण दिव्य जीव आहे? हा स्वतः प्रभूच तर नसेल?”
वराहावतार
पाण्यात उडी
तो विष्णूच होता. ते नवल करीत असतानाच तो डोंगराएवढा अफाट झाला, आणि त्याने गर्जना केली. ती गर्जना आकाशाच्या सगळ्या दिशांतून घुमली. ती ऐकून त्यांची मने हलकी झाली. त्याने पुन्हा गर्जना केली, आणि खेळणाऱ्या हत्तीसारखी पाण्यात उडी घेतली. त्याची आयाळ थरथरली, आणि त्याचे सुळे पांढरेशुभ्र चमकले. त्याचे शरीर डोंगरासारखे कोसळले आणि त्याने समुद्र फाडून टाकला. समुद्र गडगडला. त्याने हातांसारख्या लांब लाटा वर फेकल्या, जणू तो वेदनेने ओरडत होता. पृथ्वीचा माग हुंगत हुंगत तो खाली खाली गेला. त्याचे धारदार खूर पाणी कापत थेट तळापर्यंत पोहोचले. तिथे, सगळ्यांत खालच्या जागी, त्याला पृथ्वी दिसली. त्याने तिला आपल्या सुळ्याच्या टोकावर उचलले, आणि तो वर येऊ लागला.
वराहावतार
लढाई शोधणारा दैत्य
पण त्याला गाठायला एक शत्रू खाली येत होता. तो हिरण्याक्ष नावाचा दैत्य होता. एके काळी तो विष्णूच्या धामाचा द्वारपाल होता. चार ऋषींनी त्याला शाप दिला होता, की तू दैत्यांमध्ये जन्म घेशील. तिथे जन्मून तो विष्णूचा शत्रू झाला. तो डोंगराएवढा अवाढव्य होता, आणि त्याचे शरीर लोखंडासारखे कठीण होते. त्याचा सोन्याचा मुकुट आकाशाला टेकत असे. तो चालू लागला की पावलागणिक जमीन हादरत असे. खांद्यावर मोठी गदा घेऊन तो स्वर्गात गेला होता. त्याला कोणाशी तरी लढायचे होते. देवांनी त्याला पाहिले, आणि ते घाबरून लपून बसले. त्यांच्यातला एकही त्याला कुठेच सापडला नाही. तेव्हा तो मोठ्याने गरजला. मग केवळ खेळ म्हणून त्याने समुद्रात उडी घेतली. पुष्कळ वर्षे तो तिथे भटकत राहिला, आणि आपल्या लोखंडी गदेने लाटांना झोडपत राहिला.
वराहावतार
वरुणाचे उत्तर
शेवटी तो वरुणाच्या नगरीत आला. वरुण म्हणजे पाण्याचा देव. हिरण्याक्षाने त्याच्यापुढे खाली वाकून नमस्कार केला, पण तो केवळ त्याची थट्टा करण्यासाठी. तो म्हणाला, “महाराज, मला युद्ध द्या.” वरुणाने आपला राग आवरला. तो म्हणाला, “मी लढणे सोडून दिले आहे. आणि तुला हवी तशी लढाई देऊ शकेल असा विष्णूशिवाय दुसरा कोणी मला दिसत नाही. त्याच्याकडे जा. तो भेटला की तुझा गर्व उतरेल, आणि तू रणांगणात मरून पडशील.” त्या गर्विष्ठ दैत्याने या इशाऱ्याकडे लक्षच दिले नाही. विष्णू कुठे आहे ते त्याने जाणून घेतले, आणि तो घाईघाईने सगळ्यांत खोल तळाकडे निघाला. तिथे त्याला वराह दिसला. सुळ्याच्या टोकावर पृथ्वी घेऊन तो वर येत होता.
वराहावतार
“रानातले जनावर!”
हिरण्याक्ष हसला. तो ओरडला, “अरे, हे तर रानातले जनावर! मूर्खा, इकडे ये, आणि पृथ्वीला सोड. ती आमची आहे. सृष्टी निर्माण करणाऱ्याने ती आम्हांला दिली आहे, पाताळात राहणाऱ्यांना. मी पाहत असताना तू तिला घेऊन निसटू शकणार नाहीस. माझ्या गदेने मी तुझे डोके फोडून टाकीन.” अशा रीतीने दैत्याने पृथ्वीवर आपल्या लोकांचा हक्क सांगितला. त्याचे शब्द विष्णूला भाल्यांसारखे टोचले. पण आपल्या सुळ्यावरची पृथ्वी घाबरली आहे, हे विष्णूने पाहिले. म्हणून त्याने त्या शब्दांची वेदना सोसली, आणि तो लढायला थांबला नाही. तिला घेऊन तो पाण्यातून वर आला. मगर हत्तीचा पाठलाग करते, तसा दैत्य त्याच्या मागे लागला. ढगांच्या गडगडाटासारख्या आवाजात त्याने त्याला निर्लज्ज म्हटले.
वराहावतार
पृथ्वी पाण्यावर ठेवली
वराह समुद्रातून वर आला. त्याचा रंग काळासावळा होता, आणि सगळ्या डोंगरांसकट पृथ्वी त्याच्या पांढऱ्या सुळ्यावर विसावली होती. कमळ घेऊन तळ्यातून बाहेर येणाऱ्या हत्तीसारखा तो दिसत होता. त्याने पृथ्वीला पाण्यावर ठेवले. ब्रह्मदेवाने त्याची स्तुती केली, आणि देवांनी त्याच्यावर फुलांचा वर्षाव केला. दैत्य त्याच्या पाठोपाठच आला होता. त्याच्या अंगात सोन्याचे चिलखत होते, आणि हातात मोठी गदा होती. तो अजूनही अपमानाचे शब्द ओरडत होता. आता विष्णू त्याच्याकडे वळला. त्याला भयंकर राग आला होता, आणि तो हसला. तो म्हणाला, “खरे आहे. मी रानातले जनावरच आहे, आणि तुझ्यासारख्या गावठी कुत्र्यांची शिकार करतो आहे. ये, मला काय इजा करायची ती आत्ताच्या आत्ता कर. मला मारण्याची तू प्रतिज्ञा केली आहेस. ती पुरी कर.”
वराहावतार
गदायुद्ध
डिवचलेल्या नागासारखा दैत्य भडकला. तो धावून आला आणि त्याने विष्णूच्या छातीवर गदा हाणली. विष्णू थोडासा बाजूला सरकला, आणि तो वार चुकला. विष्णूकडेही गदा होती. मग दोघे गदेला गदा भिडवून लढू लागले. प्रत्येकाला जिंकायचेच होते. दोघेही जखमी झाले, आणि वाहणाऱ्या रक्ताच्या वासाने त्यांचा राग आणखी पेटला. दोन बैलांसारखे ते एकमेकांभोवती फिरत होते. आणि ते लढत होते पृथ्वीसाठी. ती लढाई पाहायला ब्रह्मदेव आला. दैत्य निर्भय आहे आणि वाराला वार देतो आहे, हे त्याने पाहिले. तो म्हणाला, “प्रभू, लहान मूल चिडलेल्या सापाशी खेळते, तसे आपण याच्याशी खेळू नका. तो देवांना छळतो, आणि कोणालाही त्रास न देणाऱ्या प्रत्येक जिवाला छळतो. सगळ्यांत भयंकर अशी संध्याकाळ जवळ येत आहे. त्याची स्वतःची ती भयंकर वेळ येऊन त्याचे बळ वाढण्याआधीच त्याला मारा.”
वराहावतार
नियम पाळणारा शत्रू
विष्णूने ते आनंदाने ऐकले. तो दैत्यावर झेपावला आणि त्याने त्याच्या जबड्यावर वार केला. पण दैत्याच्या गदेने तो वार अडवला, आणि विष्णूची स्वतःची गदा हातातून निसटून गरगरत उडून गेली. आता दैत्याला संधी मिळाली होती. तरीही हातात शस्त्र नसलेल्या शत्रूवर त्याने वार केला नाही. युद्धाचा तो नियम त्याने पाळला, आणि त्याबद्दल विष्णूने त्याचा मान राखला. मग विष्णूने आपल्या चक्राला बोलावले. चक्र म्हणजे धारदार कडेचे चाक. ते त्याच्या हातात आले. दैत्याने त्याच्यावर पुन्हा पुन्हा वार केले, पण तो त्याला इजा करू शकला नाही. तेव्हा तो दिसेनासा झाला आणि मायेचे खेळ करू लागला. वाऱ्यांनी धुळीचा अंधार उठवला. चारी बाजूंनी दगड पडू लागले, आणि ढगांतून रक्ताचा आणि हाडांचा पाऊस पडला. जगाचा शेवट आला आहे, असे वाटू लागले. विष्णूने आपले चक्र सोडले, आणि ती सगळी माया नष्ट झाली.
वराहावतार
शेवटचा तडाखा
दैत्य पुन्हा त्याच्यावर चालून आला आणि त्याने त्याला दोन्ही हातांनी मिठी घातली. पण पाहतो तर विष्णू त्याच्या हातांच्या बाहेर उभा! मग विष्णूने त्याला हाताने मारले, कानाच्या खाली. तो तडाखा हलकाच होता. तरीही दैत्याचे शरीर गरगर फिरले, आणि त्याचे डोळे बाहेर आले. हातपाय पसरून तो कोसळला, वाऱ्याने उपटलेल्या मोठ्या झाडासारखा. हिरण्याक्ष विष्णूच्या मुखाकडे पाहत मेला होता. देवांनी त्याला धन्य मरण म्हटले. ते म्हणाले, “असा शेवट कोणाला मिळेल? साधुपुरुष एकांतात प्रभूचे ध्यान करतात. आणि हा दैत्य त्याच्या मुखाकडे पाहत देह सोडून गेला.” विष्णू आपल्या धामाला परत गेला. आणि पृथ्वी, सगळ्या जिवांचे घर, पाण्यावर विसावली. मनूने मागितले होते तशीच ती तळातून वर आली होती. भागवत पुराण, स्कंध ३, अध्याय १३ आणि १७ ते १९ यांवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ऋषींची स्तोत्रे, दैत्याच्या जन्माच्या वेळचे अपशकुन आणि त्या दीर्घ लढाईतले पुष्कळ वार इथे गाळले आहेत. पृथ्वी वर उचलणारा वराह प्रथम तैत्तिरीय संहितेत (७.१.५) आणि शतपथ ब्राह्मणात (१४.१.२.११) येतो.