वेदांतील कथा
अग्निदिव्य करणारे वत्स
“तू ब्राह्मण नाहीस”
पूर्वी कण्वांच्या कुळात दोघे जण होते. त्यांची नावे वत्स आणि मेधातिथी. पण मेधातिथींनी वत्सांना त्यांच्या आईवरून टोमणा मारला. “तू ब्राह्मण नाहीस,” ते म्हणाले. “तू एका शूद्र स्त्रीचा मुलगा आहेस.” वत्सांनी उत्तरादाखल त्यांना आव्हान दिले. “चल, आपण दोघेही अग्नीतून चालू,” ते म्हणाले. “आपल्या दोघांत अधिक श्रेष्ठ ब्राह्मण कोण, ते सत्यच ठरवू दे.” मग ते दोघे अग्नीतून चालायला गेले.
अग्निदिव्य करणारे वत्स
केसही जळला नाही
अग्नीतून चालताना दोघांनीही एकेक गान गायले. गान म्हणजे ठरलेल्या चालीवर गायलेली पवित्र ऋचा. वत्सांनी स्वतःच्या नावाचे, ‘वत्सांचे गान’ गायले. मेधातिथींनी स्वतःचे, ‘मेधातिथींचे गान’ गायले. अग्नीने वत्सांना जाळले नाही. त्यांच्या अंगावरचा एक केससुद्धा जळला नाही. वत्सांना हेच हवे होते, आणि त्यांच्या गानाने त्यांना ते मिळवून दिले. म्हणून ‘वत्सांच्या गाना’ला मनातली इच्छा पुरी करणारे गान म्हणतात. ही गोष्ट पंचविंश ब्राह्मणातून (१४.६.६) घेतली आहे. यज्ञात गायल्या जाणाऱ्या सामगानांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. यज्ञात ‘वत्सांचे गान’ का गातात, ते समजावण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो. अग्नीने मेधातिथींचे काय केले, ते तो सांगत नाही. जैमिनीय ब्राह्मणात (३.२३५-२३६) मेधातिथी आणि त्रिशोक यांच्यातली यापेक्षा मोठी स्पर्धा आहे. त्रिशोक म्हणजेच वत्स, असे तो दुसऱ्या ठिकाणी (३.१९८) सांगतो. तिथे मेधातिथी त्यांना असुर स्त्रीचा मुलगा म्हणतात, आणि ते दोघे एक नदीही पार करतात आणि गुरे मोकळी सोडतात.