PocketPage

मराठी

31 pieces

  1. वेद आणि त्यांतील कथावेद म्हणजे ज्ञान, पवित्र ज्ञान. वेद चार आहेत. त्यांतला सर्वांत जुना ऋग्वेद. तो सूक्तांचा संग्रह आहे. तो तीन हजार वर्षांहून जुना असावा, असे मानले जाते. ही सूक्ते ऋषींनी रचली. पुरोहितांच्या घराण्यांत ती वडिलांकडून मुलाकडे आली. बहुतेक सूक्तांत…
  2. भाग १: देव

    सोनेरी अंडेसुरुवातीला फक्त पाणी होते. हे सगळे म्हणजे पाण्याचा एक समुद्र होता. दुसरे काहीही नव्हते. पाण्याच्या मनात एक इच्छा आली. “आमच्यातून जीव कसा जन्माला घालावा?” असे पाणी म्हणाले. मग पाण्याने खूप कष्ट घेतले. त्या कष्टाने ते तापले. ते तापत असताना एक…
  3. प्रजापतीने दिलेला वाटाएकदा सगळे जीव प्रजापतीकडे आले. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. “आम्ही कसे जगायचे, ते आम्हाला ठरवून द्या,” ते म्हणाले. आधी देव आले. प्रजापती त्यांना म्हणाला, “यज्ञ हेच तुमचे अन्न. अमरत्व आणि बळ तुमचे. सूर्य तुमचा प्रकाश.” मग पितर आल…
  4. देवांनी सत्य निवडलेदेव आणि त्यांचे जुने वैरी असुर, दोघेही प्रजापतीची मुले होते. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. दोघांनाही वडिलांकडून वाणी वारशाने मिळाली. त्या वाणीत सत्य आणि असत्य दोन्ही एकत्र होते. म्हणून सुरुवातीला देव आणि असुर सारखेच बोलत. दोघेही…
  5. मन आणि वाणीवाणी ही एक देवी आहे. यज्ञातल्या आहुती देवांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम ती करते. एकदा वाणी आणि मन यांच्यात भांडण जुंपले. दोघांपैकी श्रेष्ठ कोण, हा वाद होता. दोघेही म्हणत, “मीच श्रेष्ठ.” मनाने आपले कारण सांगितले. “मला आधी समजले नाही, असे तू कधीच…
  6. नाव मागणारे बाळएकदा ऋतू आणि त्यांचा स्वामी संवत्सर, म्हणजे वर्ष, यांनी एक यज्ञ केला. तो यज्ञ पूर्ण एक वर्ष चालला. उषा, म्हणजे पहाट, ही संवत्सराची पत्नी होती. ऋतूंनी आणि संवत्सराने आपले बीज उषेच्या पोटी ठेवले. वर्ष पूर्ण झाले, आणि एक मुलगा जन्माला आला. तो…
  7. अग्नी पळून गेलाअग्नी हा आगीचा देव. यज्ञातल्या आहुती तो देवांपर्यंत पोहोचवतो. सुरुवातीला चार अग्नी होते: अग्नी आणि त्याचे तीन मोठे भाऊ. देवांनी पहिल्या भावाला आपला पुरोहित म्हणून निवडले. तो मेला. त्यांनी दुसऱ्याला निवडले, तोही मेला. त्यांनी तिसऱ्याला निवडल…
  8. विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्याएकदा सगळे देव मिळून एका दीर्घ यज्ञाला बसले. त्या यज्ञात अनेक आहुती द्यायच्या होत्या. अग्निदेव तिथे होता, देवांचा राजा इंद्र होता, विष्णू होता, आणि इतर अनेक देव होते. हा यज्ञ त्यांनी कुरुक्षेत्रात केला. म्हणूनच लोक म्हणतात, कुरुक्षेत्र ही दे…
  9. घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषीएकदा देवांच्या यज्ञाचे मस्तक हरवले. मग मस्तक नसलेल्या यज्ञानेच त्यांना पूजा चालू ठेवावी लागली. दध्यङ् ऋषींना तो यज्ञ पुन्हा पूर्ण कसा करायचा, ते ठाऊक होते. यज्ञाचे रहस्य त्यांना माहीत होते: त्याचे मस्तक परत कसे जोडायचे, आणि सगळा यज्ञ पूर्ण…
  10. इंद्र आणि नमुचीदेवांचा राजा इंद्र याने वृत्राला मारले होते, आणि असुरांचा पराभव केला होता. असुर म्हणजे देवांचे जुने वैरी. पण एक असुर मात्र इंद्राच्या हाती लागत नव्हता. त्याचे नाव नमुची. मग इंद्राने सगळी ताकद लावून नमुचीला धरले, आणि दोघांची कुस्ती जुंपली. न…
  11. सरमा आणि पणीफार पूर्वीची गोष्ट. देवांच्या गाई पणी राखत असत. पणी हे असुर होते, म्हणजे देवांचे जुने वैरी. तेच देवांचे गुराखी होते. एके दिवशी पणी त्या गाई घेऊन पळाले. त्यांनी गाई रसा नदीपर्यंत हाकून नेल्या. तिथे त्यांना कोंडून एका गुहेत लपवून ठेवले. तेव्ह…
  12. मनूंचा बैल आणि असुर पुरोहितमनूंकडे एक बैल होता. त्या बैलात एक आवाज होता. तो आवाज देवांचे वैरी असलेल्या असुरांना मारत असे, प्रत्येक शत्रूला मारत असे. तो बैल फुरफुरला किंवा डुरकला, की असुर चिरडले जात. असुरांनी आपसात विचार केला. “अरेरे, हा बैल आपले नुकसान करतो,” ते म्हण…
  13. भाग २: ऋषी आणि मुनी

    विश्वामित्र आणि नद्याविश्वामित्र हे एक ऋषी होते. ऋग्वेदाची सूक्ते ज्या कवींना दिसली, त्यांच्यापैकी ते एक. ते कुशिक राजाच्या कुळातले होते. विश्वामित्रांनी सुदास नावाच्या दुसऱ्या एका राजाचे पौरोहित्य केले होते. त्याबद्दल त्यांना धन मिळाले होते. एकदा विश्वामित्र त…
  14. इंद्र, अगस्त्य आणि मरुतअगस्त्य हे एक ऋषी होते. ऋग्वेदातील कवींपैकी ते एक. एकदा त्यांनी इंद्रासाठी हविर्भाग तयार केला. हविर्भाग म्हणजे यज्ञात देवासाठी ठेवलेला वाटा. इंद्र हा देवांचा राजा, वज्राने लढणारा. मग अगस्त्यांचा विचार बदलला. तो हविर्भाग मरुतांना द्यावा, असे…
  15. अपालाअपाला ही अत्री ऋषींची मुलगी. तिला त्वचेचा रोग होता. तिची त्वचा डागाळलेली, खराब झाली होती. त्यामुळे तिच्या नवऱ्याने तिला टाकून दिले होते. म्हणून ती आपल्या वडिलांच्या आश्रमात राहत होती. या खराब त्वचेतून सुटका व्हावी, असे अपालेला वाटत होते. ऋष…
  16. घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कारअश्विनीकुमार हे जुळे देव. त्यांचा रथ साऱ्या जगाभोवती फिरतो. ते वैद्य आहेत, आजाऱ्यांना बरे करतात. घोषा ही कक्षीवानांची मुलगी. कक्षीवानांनी अश्विनीकुमारांची स्तुती केली होती. एका वाईट रोगाने घोषेचे रूप बिघडले होते. तिला नवरा मिळाला नव्हता. ती…
  17. विहिरीतला त्रितएकत, द्वित आणि त्रित असे तीन ऋषी होते. त्यांची नावे एक, दोन आणि तीन या आकड्यांसारखी वाटतात. एकदा ते जिंकून मिळवलेला गाईंचा कळप हाकत चालले होते. रानात त्यांना तहान लागली. वाळवंटात त्यांना एक विहीर सापडली. एकतांना विहिरीत उतरायचे नव्हते. द्वि…
  18. अत्रींनी शोधलेला सूर्यस्वर्भानू हा देवांचा जुना वैरी, एक असुर होता. एके दिवशी स्वर्भानूने सूर्यावर अंधाराचा घाव घातला. सूर्याचे तेज विझले. सगळ्या भुवनांतले सारे काही गोंधळून गेले. वाट चुकलेल्या माणसाला आपण कुठे आहोत ते कळत नाही, तसे झाले. देवांनाही सूर्य दिसेनास…
  19. नाभानेदिष्ठाचा वाटानाभानेदिष्ठ हा मनूंचा एक मुलगा. वेद शिकण्यासाठी तो ब्रह्मचारी होऊन घरापासून दूर गेला. तो दूर असताना त्याच्या भावांनी वडिलांची संपत्ती आपसात वाटून घेतली. नाभानेदिष्ठासाठी त्यांनी काहीच वाटा ठेवला नाही. तो घरी परतला आणि भावांकडे गेला. “माझ्या…
  20. दासीपुत्र कवषएकदा पवित्र सरस्वती नदीच्या काठी ऋषींनी एक मोठा, अनेक दिवस चालणारा यज्ञ मांडला होता. त्या यज्ञात ते देवांचा पवित्र सोमरस काढत होते आणि पीत होते. अशा यज्ञात दीक्षा घेतल्याशिवाय कोणालाही भाग घेता येत नसे. दीक्षा म्हणजे खास व्रते घेऊन यज्ञासाठ…
  21. अग्निदिव्य करणारे वत्सपूर्वी कण्वांच्या कुळात दोघे जण होते. त्यांची नावे वत्स आणि मेधातिथी. पण मेधातिथींनी वत्सांना त्यांच्या आईवरून टोमणा मारला. “तू ब्राह्मण नाहीस,” ते म्हणाले. “तू एका शूद्र स्त्रीचा मुलगा आहेस.” वत्सांनी उत्तरादाखल त्यांना आव्हान दिले. “चल, आ…
  22. भरद्वाज आणि वेदांचे पर्वतपूर्वी भरद्वाज होऊन गेले. त्यांनी आपले जीवन वेदांना वाहिले होते. वेदांचे शब्द शिकत ते तीन आयुष्ये विद्यार्थी म्हणून जगले. शेवटी ते म्हातारे, जर्जर होऊन पडून होते. तेव्हा देवांचा राजा इंद्र त्यांच्याकडे आला. “भरद्वाजा,” इंद्र म्हणाला, “मी तु…
  23. भृगू परलोकातभृगू हे वरुणाचे पुत्र. वरुण म्हणजे योग्य रीतीचे रक्षण करणारा देव. भृगू वेदांत पारंगत होते. आपण वडिलांपेक्षा श्रेष्ठ आहोत, असे भृगूंना वाटे. देवांपेक्षा आणि इतर सर्व विद्वान ब्राह्मणांपेक्षाही आपण वरचे आहोत, असे ते मानत. वरुणाने हे पाहिले. “…
  24. सुबंधूंचे प्राण परत आणलेअसमाती नावाच्या राजाकडे चार भाऊ कुलपुरोहित होते. ते ऋषीही होते. त्यांच्यापैकी एकाचे नाव सुबंधू. पुढे राजाने त्या चौघा भावांना काढून टाकले. त्यांच्या जागी त्याने दुसरे दोन पुरोहित ठेवले, कारण तेच सर्वांत श्रेष्ठ आहेत असे त्याला वाटले. हे दोघ…
  25. ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्वफार पूर्वी रथवीती नावाचा एक राजा होता. तो राजर्षी होता, म्हणजे राजा असूनही ऋषी. तो एक यज्ञ करणार होता. तो थोर ऋषी अत्रींकडे गेला, आणि त्याने त्यांची कृपा मिळवली. मग हात जोडून उभे राहून त्याने अत्रींचे पुत्र, ऋषी अर्चनाना, यांना आपला पुरोहित…
  26. यम आणि यमीयम आणि यमी जुळी भावंडे होती. एकाच वेळी जन्मलेले भाऊ आणि बहीण. ऋग्वेदातले एक सूक्त त्यांची गोष्ट त्यांच्याच शब्दांत सांगते. त्यात यमी बोलते आणि यम तिला उत्तर देतो. एकदा यमी आपल्या भावाकडे एका निर्जन ठिकाणी आली. ते ठिकाण विशाल समुद्राच्या पली…
  27. भाग ३: राजे आणि पुरोहित

    शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेलाफार पूर्वी हरिश्चंद्र नावाचा एक राजा होता. तो इक्ष्वाकू कुळातला होता. त्याला शंभर राण्या होत्या, पण एकीलाही मुलगा झाला नाही. त्या काळी नारद ऋषी राजाच्या घरी राहत होते. एके दिवशी हरिश्चंद्राने त्यांना एक प्रश्न विचारला. “सगळ्यांनाच मुलगा हवा…
  28. शुनःशेप (२): बंधने गळून पडलीहरिश्चंद्र राजाने वरुणाला वचन दिले होते. माझा मुलगा रोहित याचा मी आपल्याला बळी देईन, असे ते वचन होते. वरुण म्हणजे न्यायनीतीचे रक्षण करणारा देव. पण रोहिताने नकार दिला आणि तो रानात निघून गेला. तेव्हा वरुणाने राजाला धरले. राजाचे पोट रोगाने फुग…
  29. देवापींनी आणलेला पाऊसफार पूर्वी कुरू वंशात दोन राजपुत्र होते. ते दोघे भाऊ होते. थोरले देवापी, आणि धाकटा शंतनू. देवापींना त्वचेचा रोग होता. धाकट्या शंतनूने स्वतःला राज्याभिषेक करून घेतला. देवापी वनात निघून गेले, आणि तपश्चर्येत मग्न झाले. तेव्हापासून पर्जन्य देवा…
  30. त्र्यरुणाचा रथफार पूर्वी त्र्यरुण नावाचा एक राजा होता. तो इक्ष्वाकू या राजघराण्याचा होता. वृश जान हे ब्राह्मण त्याचे कुलपुरोहित होते. त्या काळी राजाचा पुरोहित स्वतः राजाचा रथ हाकत असे. राजाच्या हातून काही पाप घडू नये, म्हणून तो राजावर लक्ष ठेवत असे. एके…
  31. विदेघ माथवाने पूर्वेला नेलेला अग्नीही शतपथ ब्राह्मणात सांगितलेली एक आख्यायिका आहे. फार पूर्वी विदेघ माथव आपल्या तोंडात एक अग्नी बाळगून होता. तो अग्नी होता वैश्वानर, म्हणजे सगळ्या माणसांचा समाईक अग्नी. माथवाचे कुलपुरोहित होते गोतम राहूगण ऋषी. गोतम त्याच्याशी बोलत, तेव्हा माथव…