वेदांतील कथा
नाभानेदिष्ठाचा वाटा
वाट्याला काहीच नाही
नाभानेदिष्ठ हा मनूंचा एक मुलगा. वेद शिकण्यासाठी तो ब्रह्मचारी होऊन घरापासून दूर गेला. तो दूर असताना त्याच्या भावांनी वडिलांची संपत्ती आपसात वाटून घेतली. नाभानेदिष्ठासाठी त्यांनी काहीच वाटा ठेवला नाही. तो घरी परतला आणि भावांकडे गेला. “माझ्यासाठी काय ठेवले आहे?” त्याने विचारले. भावांनी त्याच्या वाट्याला वडील दिले. “हे,” ते म्हणाले, “आमचे तंटे मिटवणारे. हेच तुझा वाटा.” म्हणून नाभानेदिष्ठ वडिलांकडे गेला. “बाबा,” तो म्हणाला, “त्यांनी माझ्या वाट्याला आपल्याला दिले. बाकी काहीच नाही.”
नाभानेदिष्ठाचा वाटा
वडिलांचा सल्ला
“बाळा, त्याचे वाईट वाटून घेऊ नकोस,” वडील म्हणाले. “ऐक. अंगिरस नावाचे ऋषींचे एक कुळ आहे. स्वर्गलोकी पोचण्यासाठी ते दिवसामागून दिवस चालणारा यज्ञ करत आहेत. पण दर वेळी सहाव्या दिवसापाशी आले, की ते गोंधळतात. पुढे कसे जायचे, ते त्यांना कळत नाही.” मग त्यांनी मुलाला दोन सूक्तांविषयी सांगितले. “सहाव्या दिवशी त्यांच्याकडून ही दोन सूक्ते म्हणवून घे,” ते म्हणाले. “ते स्वर्गाला जातील, तेव्हा आपल्या यज्ञाची दक्षिणा, म्हणजे ते हजार, तुला देतील.” “ठीक आहे,” नाभानेदिष्ठ म्हणाला.
नाभानेदिष्ठाचा वाटा
सहावा दिवस
तो अंगिरसांकडे गेला. दुसऱ्या सूक्तातली एक ओळ म्हणत तो त्यांच्यापुढे उभा राहिला: “हे ज्ञानी जनहो, मनूंच्या मुलाचा स्वीकार करा.” मनूंचा तो मुलगा म्हणजे तो स्वतःच होता. “तुला काय हवे आहे, म्हणून असे बोलतोस?” त्यांनी विचारले. “हा सहावा दिवस मी आपल्याला उलगडून सांगतो,” तो म्हणाला. “आणि आपण स्वर्गाला जाल, तेव्हा आपल्या यज्ञाची दक्षिणा, ते हजार, मला द्या.” “ठीक आहे,” ते म्हणाले. मग त्याने सहाव्या दिवशी त्यांच्याकडून ती दोन सूक्ते म्हणवून घेतली. तेव्हा यज्ञ पुढे कसा न्यायचा, ते त्यांना कळले. स्वर्गलोकाची वाटही त्यांना सापडली.
नाभानेदिष्ठाचा वाटा
काळी वस्त्रे घातलेला माणूस
अंगिरस स्वर्गाला निघाले, तेव्हा त्यांनी त्याला ब्राह्मण म्हणून हाक मारली. “ब्राह्मणा, हे हजार तुझे,” ते म्हणाले. नाभानेदिष्ठ ते हजार गोळा करू लागला. तेवढ्यात उत्तरेकडून काळी वस्त्रे घातलेला एक माणूस उभा ठाकला आणि त्याच्याकडे आला. “हे माझे आहे,” तो माणूस म्हणाला. “यज्ञभूमीवर जे मागे उरते, ते माझे असते.” “हे त्यांनी मला दिले आहे,” नाभानेदिष्ठ म्हणाला. “मग तुझ्या-माझ्यातला हा वाद तुझ्या वडिलांनीच सोडवावा,” तो माणूस म्हणाला.
नाभानेदिष्ठाचा वाटा
खरे ते सांगितले
म्हणून नाभानेदिष्ठ पुन्हा वडिलांकडे गेला. “बाळा, त्यांनी तुला ते दिले नाही का?” वडिलांनी विचारले. “दिले,” तो म्हणाला. “पण उत्तरेकडून काळी वस्त्रे घातलेला एक माणूस उभा ठाकला आणि त्याने ते घेतले. तो म्हणाला, यज्ञभूमीवर जे उरते, ते त्याचे असते.” “मग ते त्याचेच आहे, बाळा,” वडील म्हणाले. “पण तो ते तुला देईल.” म्हणून नाभानेदिष्ठ त्या काळ्या वस्त्रांतल्या माणसाकडे परत गेला. वडील काय म्हणाले, ते त्याने त्याला सांगितले. “महाराज, हे आपलेच आहे,” तो म्हणाला. “माझे वडील असे सांगतात.” त्याने त्या माणसाला खरे तेच सांगितले होते. “मग हे मी तुला देतो,” तो माणूस म्हणाला, “कारण तू खरे बोललास.” ही गोष्ट ऐतरेय ब्राह्मणातून (५.१४) घेतली आहे. ऋग्वेदाचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. ती दोन सूक्ते म्हणजे ऋग्वेदातील सूक्ते १०.६१ आणि १०.६२. मोठ्या यज्ञाच्या सहाव्या दिवशी ही सूक्ते का म्हणतात, ते समजावण्यासाठी ऐतरेय ब्राह्मण ही गोष्ट सांगते. तैत्तिरीय संहितेत (३.१.९.४-६) ती वेगळी आहे: तिथे मनूच स्वतः मुलाला वाट्यातून वगळतात, अंगिरस त्याला त्यांची गुरे देतात, आणि त्यांच्यावर हक्क सांगणारा रुद्र देव असतो. यज्ञभूमीवर जे उरते ते माझे, असे तो म्हणतो.