वेदांतील कथा
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
पुत्र नसलेला राजा
फार पूर्वी हरिश्चंद्र नावाचा एक राजा होता. तो इक्ष्वाकू कुळातला होता. त्याला शंभर राण्या होत्या, पण एकीलाही मुलगा झाला नाही. त्या काळी नारद ऋषी राजाच्या घरी राहत होते. एके दिवशी हरिश्चंद्राने त्यांना एक प्रश्न विचारला. “सगळ्यांनाच मुलगा हवा असतो,” तो म्हणाला. “ज्यांना कळते त्यांनाही, आणि ज्यांना कळत नाही त्यांनाही. नारद, मला सांगा, मुलामुळे माणसाला काय मिळते?” नारदांनी त्याला दहा श्लोकांत उत्तर दिले. त्यांतले हे दोन. “मुलाच्या द्वारे पिता आपले ऋण फेडतो. जिवंत जन्मलेल्या मुलाचे तोंड पाहिले, की त्याला कधी न संपणारे जीवन मिळते.” आणि: “मुलगा म्हणजे सर्वोच्च स्वर्गातला प्रकाश.”
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
वरुणाला वचन
मग नारदांनी राजाला सल्ला दिला. “वरुण राजाकडे जा,” ते म्हणाले. “आणि त्याला सांग, ‘मला मुलगा होऊ द्या. मी त्याचा आपल्याला बळी देईन.’” म्हणून हरिश्चंद्र वरुणाकडे गेला. वरुण हा न्यायनीतीचे रक्षण करणारा देव. कोणतेही पाप त्याच्या नजरेतून सुटत नाही. “मला मुलगा होऊ द्या,” राजा म्हणाला. “मी त्याचा आपल्याला बळी देईन.” “ठीक आहे,” वरुण म्हणाला. राजाला मुलगा झाला. त्याचे नाव रोहित ठेवले. मग वरुण राजाला म्हणाला, “तुला मुलगा झाला आहे. आता त्याचा मला बळी दे.”
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
अजून नाही
यज्ञात देवाला पशूचा बळी देत. पण बळी योग्य असेल, तरच तो देता येई. म्हणून राजाने वरुणाला बळीचे नियम सांगितले. “पशू दहा दिवसांहून मोठा झाला, तरच बळीला योग्य होतो,” तो म्हणाला. “याचे दहा दिवस जाऊ द्या. मग मी आपल्याला याचा बळी देईन.” असे करता करता वर्षे गेली. मूल दहा दिवसांचे झाले, तेव्हा राजा म्हणाला, दात आल्यावरच बळी योग्य होतो. दात आले, तेव्हा तो म्हणाला, ते पडले पाहिजेत. ते पडले, तेव्हा म्हणाला, पुन्हा आले पाहिजेत. प्रत्येक वेळी वरुण म्हणाला, “ठीक आहे.” दात पुन्हा आले, तेव्हा राजा म्हणाला, “क्षत्रिय कवच घालण्याइतका मोठा झाला, की मगच बळीला योग्य होतो. तेव्हा मी आपल्याला याचा बळी देईन.” आणि पुन्हा वरुण म्हणाला, “ठीक आहे.”
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
राजपुत्राचा नकार
रोहित मोठा झाला. तो कवच घालू लागला. तेव्हा वरुण पुन्हा आला. “आता हा कवच घालण्याइतका मोठा झाला आहे,” तो म्हणाला. “याचा मला बळी दे.” या वेळी राजा म्हणाला, “ठीक आहे.” त्याने मुलाला बोलावले. “बाळा,” तो म्हणाला, “या देवाने तुला मला दिले. चल, मी तुझा त्याला बळी देतो.” “नाही,” रोहित म्हणाला. त्याने आपले धनुष्य घेतले आणि तो रानात निघून गेला. वर्षभर तो रानात भटकत राहिला. तेव्हा वरुणाने राजाला धरले. हरिश्चंद्राचे पोट रोगाने फुगले.
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
चालत राहा
रोहिताच्या कानावर ही बातमी आली. तो रानातून गावाकडे निघाला. वाटेत देवांचा राजा इंद्र माणसाचे रूप घेऊन त्याला भेटला. “रोहिता, आम्ही असे ऐकले आहे,” इंद्र म्हणाला, “जो वाट चालून चालून थकतो, त्यालाच भाग्य मिळते. माणसांत घरी बसून राहणारा कुचकामी ठरतो. इंद्र चालणाऱ्याचा मित्र असतो. चालत राहा.” रोहिताला तो माणूस ब्राह्मण वाटला. “एका ब्राह्मणाने मला चालत राहायला सांगितले आहे,” तो मनाशी म्हणाला. म्हणून दुसरे वर्षही तो रानात भटकला.
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
चालत राहा, चालत राहा
असेच वर्षामागून वर्ष गेले. रोहित दर वेळी रानातून गावाकडे निघे. आणि दर वेळी इंद्र माणसाच्या रूपात त्याला भेटे. प्रत्येक वेळी नवा श्लोक, आणि शेवट तोच: “चालत राहा.” एका श्लोकात म्हटले आहे, “माणूस बसला की त्याचे भाग्य बसते. तो चालू लागला की भाग्यही चालू लागते.” पाचवे वर्ष संपले, तेव्हा इंद्राने हा श्लोक सांगितला: चरन्वै मधु विन्दति चरन्स्वादुमुदुम्बरम्। सूर्यस्य पश्य श्रेमाणं यो न तन्द्रयते चरंश् चरैवेति “चालणाऱ्याला मध मिळतो. चालणाऱ्याला उंबराचे गोड फळ मिळते. सूर्याचे तेज पाहा. तो चालताना कधी थकत नाही. चालत राहा.” आणि सहाव्या वर्षी रोहित पुन्हा रानात गेला.
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
भुकेले ऋषी
त्या सहाव्या वर्षी रानात रोहिताला अजीगर्त नावाचे एक ऋषी भेटले. ते भुकेने व्याकूळ झाले होते. त्यांना तीन मुलगे होते. मधल्याचे नाव शुनःशेप. “ऋषिवर,” रोहित म्हणाला, “मी आपल्याला शंभर गाई देतो. यांच्यातला एक मुलगा मला द्या. त्याला देऊन मी स्वतःला सोडवून घेईन.” अजीगर्तांनी थोरल्या मुलाला घट्ट धरून ठेवले. “हा नाही,” ते म्हणाले. “हाही नाही,” धाकट्याला धरून मुलांची आई म्हणाली. तेव्हा मधला मुलगा शुनःशेप द्यायचा, असे आईवडिलांनी ठरवले. रोहिताने अजीगर्तांना शंभर गाई दिल्या. शुनःशेपाला बरोबर घेऊन तो रानातून गावात आला.
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
राजपुत्राऐवजी ब्राह्मण
रोहित वडिलांकडे गेला. “बाबा,” तो म्हणाला, “याला देऊन मी स्वतःला सोडवून घेतो.” म्हणून हरिश्चंद्र वरुण राजाकडे गेला. “याचा मी आपल्याला बळी देतो,” तो म्हणाला. “ठीक आहे,” वरुण म्हणाला. “क्षत्रियापेक्षा ब्राह्मण अधिक मोलाचा.” शुनःशेप ऋषीचा मुलगा, म्हणून ब्राह्मण होता. रोहित राजपुत्र, म्हणून क्षत्रिय होता. त्यामुळे वरुणाने एकाच्या जागी दुसरा स्वीकारला. मग वरुणाने राजाला एका मोठ्या यज्ञाविषयी सांगितले. तो यज्ञ म्हणजे राजसूय. त्यात राजाला अभिषेक होतो. अभिषेकाच्या दिवशी राजाने शुनःशेपाला बळी म्हणून घेतले.
शुनःशेप (१): यज्ञासाठी विकत घेतलेला
मुलाची किंमत
मोठमोठे ऋषी राजाचे पुरोहित झाले होते. त्यांच्यात विश्वामित्र होते. ते जन्माने राजपुत्र होते. यज्ञात ऋचा म्हणण्याचे काम त्यांचे होते. शुनःशेपाला पुढे आणून देवासाठी वेगळे काढले गेले. पण त्याला यूपाला बांधायला कोणी तयार होईना. यूप म्हणजे यज्ञात बळी बांधायचा खांब. तेव्हा अजीगर्त पुढे झाले. “मला आणखी शंभर गाई द्या,” ते म्हणाले, “म्हणजे मी त्याला बांधतो.” त्यांना आणखी शंभर गाई दिल्या, आणि त्यांनी स्वतःच्या मुलाला यूपाला बांधले. शुनःशेपावर मंत्र म्हटले गेले. त्याच्याभोवती अग्नी फिरवला गेला. आता तो बळीसाठी तयार होता. पण त्याला मारायला कोणी तयार होईना. तेव्हा अजीगर्त पुन्हा बोलले. “मला आणखी शंभर गाई द्या, म्हणजे मी त्याला मारतो.” त्यांना आणखी शंभर गाई दिल्या. मग अजीगर्तांनी सुऱ्याला धार लावली, आणि पोटच्या मुलाला मारायला ते पुढे आले. ही गोष्ट ऐतरेय ब्राह्मणातून (७.१३-१६) घेतली आहे. ऋग्वेदाचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. गोष्ट पुढच्या भागात पूर्ण होते. मुलाविषयी नारदांनी सांगितलेल्या दहा श्लोकांपैकी दोन इथे दिले आहेत. इंद्राने रोहिताला सांगितलेल्या पाच श्लोकांपैकी तीन इथे आहेत. संस्कृत ओळ पाचव्या श्लोकातली आहे.