वेदांतील कथा
प्रजापतीने दिलेला वाटा
देव आणि पितर
एकदा सगळे जीव प्रजापतीकडे आले. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. “आम्ही कसे जगायचे, ते आम्हाला ठरवून द्या,” ते म्हणाले. आधी देव आले. प्रजापती त्यांना म्हणाला, “यज्ञ हेच तुमचे अन्न. अमरत्व आणि बळ तुमचे. सूर्य तुमचा प्रकाश.” मग पितर आले. पितर म्हणजे मरण पावलेल्यांचे आत्मे. “तुम्ही महिन्यातून एकदा जेवाल,” प्रजापती त्यांना म्हणाला. “स्वधा हे ताजेतवाने करणारे पेय तुमचे. मनाचा वेगही तुमचा. चंद्र तुमचा प्रकाश.”
प्रजापतीने दिलेला वाटा
माणसे आणि पशू
मग माणसे आली. अंगावर वस्त्रे घालून ती त्याच्यापुढे वाकून उभी राहिली. प्रजापती त्यांना म्हणाला, “तुम्ही संध्याकाळी आणि सकाळी जेवाल. तुम्हाला मुले होतील, आणि तुम्हाला मरण येईल. अग्नी तुमचा प्रकाश.” मग पशू प्रजापतीकडे आले. प्रजापतीने त्यांना त्यांच्याच मर्जीवर सोडले. “जेव्हा खायला मिळेल, तेव्हा खा,” तो म्हणाला, “वेळी असो की अवेळी.” म्हणूनच आजही पशूंना अन्न मिळाले, की ते खातात, वेळी असो की अवेळी.
प्रजापतीने दिलेला वाटा
ज्याचा त्याचा वाटा
देवांचे वैरी असुरही आले, असे सांगतात. त्यांना प्रजापतीने अंधार आणि माया दिली. माया म्हणजे भ्रम निर्माण करण्याची शक्ती. लोक ज्याला असुरांची माया म्हणतात, ती हीच. ते असुर नष्ट झाले. पण बाकीचे जीव आजही प्रजापतीने ठरवून दिल्याप्रमाणेच जगतात. देव प्रजापतीचा नियम मोडत नाहीत. पितर मोडत नाहीत, पशूही मोडत नाहीत. फक्त माणसे तो मोडतात, आणि तीही सगळी नव्हे, काहीच. म्हणून माणसाने फक्त संध्याकाळी आणि सकाळीच जेवावे, असे ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो. प्रजापतीने माणसांना तसेच सांगितले आहे. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (२.४.२.१-६) घेतली आहे. वेद आणि त्यांतले विधी समजावणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. दर महिन्याला अमावास्येला पितरांसाठी आहुती दिली जाते. तिचे वर्णन सुरू करताना हा ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो.