वेदांतील कथा
नाव मागणारे बाळ
मुलाचा जन्म
एकदा ऋतू आणि त्यांचा स्वामी संवत्सर, म्हणजे वर्ष, यांनी एक यज्ञ केला. तो यज्ञ पूर्ण एक वर्ष चालला. उषा, म्हणजे पहाट, ही संवत्सराची पत्नी होती. ऋतूंनी आणि संवत्सराने आपले बीज उषेच्या पोटी ठेवले. वर्ष पूर्ण झाले, आणि एक मुलगा जन्माला आला. तो मुलगा रडू लागला. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. तो त्या मुलाशी बोलला. “बाळा, का रडतोस?” त्याने विचारले. “तू तर श्रमातून आणि तपातून जन्माला आला आहेस.” मुलाने या शब्दांत उत्तर दिले: अनपहतपाप्मा वा अस्म्यहितनामा नाम मे धेहि “माझ्यातले पाप अजून दूर झालेले नाही,” तो म्हणाला, “कारण मला अजून नाव दिलेले नाही. मला नाव द्या.”
नाव मागणारे बाळ
नाव आणि रूप
“तू रुद्र आहेस,” प्रजापती म्हणाला. प्रजापतीने दिलेल्या प्रत्येक नावाबरोबर त्या मुलाला एक रूपही मिळाले. या पहिल्या नावाने तो अग्नी झाला. तो रडला होता. रडण्याला संस्कृतमध्ये ‘रुद्’ म्हणतात. म्हणून त्याचे नाव रुद्र. पण मुलगा म्हणाला, “मी याहून मोठा आहे. मला आणखी एक नाव द्या.” “तू शर्व आहेस,” प्रजापती म्हणाला. आणि मुलगा पाणी झाला, कारण इथले सर्व काही पाण्यातूनच जन्मते. “तू पशुपती आहेस,” प्रजापती म्हणाला. आणि मुलगा वनस्पती झाला, कारण गुरांना वनस्पती मिळाल्या की ती स्वामींसारखी वागतात.
नाव मागणारे बाळ
आणखी मोठा
प्रत्येक वेळी मुलगा म्हणे, “मी याहून मोठा आहे. मला आणखी एक नाव द्या.” म्हणून प्रजापती नावे देत राहिला. “तू उग्र आहेस,” तो म्हणाला. आणि मुलगा वारा झाला. वारा जोराने वाहू लागला की लोक म्हणतात, “उग्र वाहतो आहे.” “तू अशनी आहेस,” तो म्हणाला. आणि मुलगा वीज झाला. वीज पडून माणूस मेला की लोक म्हणतात, “अशनीने त्याला मारले.” “तू भव आहेस,” तो म्हणाला. आणि मुलगा पावसाचा ढग झाला, कारण इथले सर्व काही पावसाच्या ढगातूनच निर्माण होते.
नाव मागणारे बाळ
सर्वांचा स्वामी
“तू महादेव आहेस,” प्रजापती म्हणाला. आणि मुलगा चंद्र झाला, कारण चंद्र म्हणजे प्रजापती, आणि प्रजापती म्हणजेच महादेव. “तू ईशान आहेस, म्हणजे सर्वांचा स्वामी,” प्रजापती म्हणाला. आणि मुलगा सूर्य झाला, कारण सूर्य या सगळ्या जगावर सत्ता चालवतो. तेव्हा मुलगा म्हणाला, “मी इतका मोठा आहे. आता मला आणखी नावे नकोत.” ही आठही रूपे अग्नीची आहेत. नववा म्हणजे तो मुलगा स्वतः, कुमार. कुमार म्हणजे “मुलगा”. तो एकामागून एक या रूपांत शिरला. म्हणूनच अग्नीला मुलाच्या रूपात कोणीच कधी पाहत नाही. लोकांना दिसतात ती फक्त त्याची रूपे. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (६.१.३.७-१९) घेतली आहे. वेद आणि त्यांतले विधी समजावणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. कौषीतकी ब्राह्मण (६.१-९) ही गोष्ट वेगळ्या प्रकारे सांगतो. तिथे हजार डोळ्यांचा एक पुत्र प्रजापतीकडे एकामागून एक नाव मागतो, एकूण आठ नावे. अन्न खाता यावे, म्हणून तो ती मागतो. तिथे नावांचा क्रम वेगळा आहे, आणि रूपेही वेगळी आहेत. पुढच्या काळात रुद्र, शर्व, पशुपती, उग्र, भव, महादेव आणि ईशान ही सगळी शिवाची नावे झाली. मुलगा जन्मला की त्याच्यातले पाप दूर करण्यासाठी त्याचे नाव ठेवावे, ही रीत शतपथ ब्राह्मण या गोष्टीवरून सांगतो.