वेदांतील कथा
भरद्वाज आणि वेदांचे पर्वत
तीन आयुष्यांचा अभ्यास
पूर्वी भरद्वाज होऊन गेले. त्यांनी आपले जीवन वेदांना वाहिले होते. वेदांचे शब्द शिकत ते तीन आयुष्ये विद्यार्थी म्हणून जगले. शेवटी ते म्हातारे, जर्जर होऊन पडून होते. तेव्हा देवांचा राजा इंद्र त्यांच्याकडे आला. “भरद्वाजा,” इंद्र म्हणाला, “मी तुला चौथे आयुष्य दिले, तर तू त्याचे काय करशील?” “तेही मी वेदांचा विद्यार्थी म्हणूनच जगेन,” भरद्वाज म्हणाले. मग इंद्राने त्यांना पर्वतांसारखे तीन मोठे आकार दाखवले. असे काही भरद्वाजांना कधीच ठाऊक नव्हते. तिन्हींतून इंद्राने एकेक मूठ घेतली. “भरद्वाजा,” तो म्हणाला, “हे वेद आहेत.” म्हणजे ऋचा, सामगाने आणि यज्ञाचे मंत्र.
भरद्वाज आणि वेदांचे पर्वत
वेद अनंत आहेत
आणि मग इंद्र म्हणाला: अनन्ता वै वेदाः “वेद अनंत आहेत.” “तू तीन आयुष्यांत शिकलास, ते या मुठींइतकेच,” इंद्र म्हणाला. “बाकी सारे तू शिकलेला नाहीस. पण ये, हे एक शिकून घे. हेच सारे ज्ञान आहे.” आणि इंद्राने त्यांना सावित्र अग्नीची विद्या शिकवली. ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो, या एका विद्येत तिन्ही वेदांचे ज्ञान आहे, आणि ती माणसाला स्वर्गलोकी नेते. भरद्वाजांनी ती विद्या जाणली. तिच्यामुळे ते अमर झाले. ते स्वर्गलोकी गेले आणि सूर्याशी एकरूप झाले. ही गोष्ट तैत्तिरीय ब्राह्मणातून (३.१०.११.३-५) घेतली आहे. वेदांचा आणि त्यांतील विधींचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. सावित्र अग्नीविषयीच्या शिकवणीत हा ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. सावित्र अग्नी हा यज्ञातला एक अग्नी. त्याच्या ज्ञानाने माणूस मृत्यूनंतर स्वतःला जाणतो, असे हा ग्रंथ म्हणतो. तो विधी इथे सोडून दिला आहे. ऋचा, सामगाने आणि यज्ञाचे मंत्र यांचा उल्लेख तैत्तिरीय संहितेत (७.३.१.४) आहे. पवित्र ज्ञानाला अंत नाही, असेही तिथे म्हटले आहे.