वेदांतील कथा
त्र्यरुणाचा रथ
सारथी झालेले पुरोहित
फार पूर्वी त्र्यरुण नावाचा एक राजा होता. तो इक्ष्वाकू या राजघराण्याचा होता. वृश जान हे ब्राह्मण त्याचे कुलपुरोहित होते. त्या काळी राजाचा पुरोहित स्वतः राजाचा रथ हाकत असे. राजाच्या हातून काही पाप घडू नये, म्हणून तो राजावर लक्ष ठेवत असे. एके दिवशी लगाम वृशांच्या हाती होता. ते आणि राजा रथ वेगाने दौडवत होते. रस्त्यात एका ब्राह्मणाचा लहान मुलगा खेळत होता. रथ त्याच्यावर आला, आणि थांबू शकला नाही. रथाच्या चाकाखाली तो मुलगा चिरडला गेला, आणि मेला.
त्र्यरुणाचा रथ
“तू त्याला मारलेस”
वृशांनी लगाम टाकून दिला, आणि ते रथातून खाली उतरले. “तू त्याला मारलेस,” ते राजाला म्हणाले. “नाही,” राजा म्हणाला. “जो लगाम धरतो, तोच रथाचा मालक. तुम्ही त्याला मारलेत.” “नाही,” वृश म्हणाले. “मी घोडे मागे खेचत होतो. तू त्यांना पुढे दामटलेस. त्याला तूच मारलेस.” शेवटी ते दोघे म्हणाले, “हा प्रश्न आपण दुसऱ्यांना विचारू.” म्हणून ते तो प्रश्न इक्ष्वाकूंकडे, म्हणजे राजाच्या कुळाकडे घेऊन गेले.
त्र्यरुणाचा रथ
वार्श गान
इक्ष्वाकूंनी राजाचेच म्हणणे उचलून धरले. “जो लगाम धरतो, तोच रथाचा मालक,” ते म्हणाले. लगाम वृशांच्या हाती होता. म्हणून ते वृशांना म्हणाले, “तुम्हीच त्याला मारलेत.” आता दोष वृशांच्या माथी आला. त्यातून सुटावे, आणि तो मुलगा पुन्हा जिवंत व्हावा, असे त्यांना वाटत होते. तेव्हा वृशांना एक पवित्र गान स्फुरले. ते त्यांनी मुलावर गायले. त्या गानाने त्यांनी मुलात पुन्हा प्राण घातले, आणि मुलगा जिवंत झाला. वृशांच्या नावावरून त्या गानाला ‘वार्श’ म्हणतात.
त्र्यरुणाचा रथ
अग्नीची धग गेली
पण वृशांना राग आला होता. “यांनी माझा खोटा निवाडा केला,” ते म्हणाले. आणि इक्ष्वाकूंना सोडून ते दुसऱ्या लोकांकडे निघून गेले. मग इक्ष्वाकूंच्या अग्नीतली धग नाहीशी झाली. संध्याकाळी त्यावर ठेवलेला भात सकाळपर्यंत शिजत नसे. सकाळी ठेवलेला भात संध्याकाळपर्यंत शिजत नसे. “आपण एका ब्राह्मणाला घालवून दिले, तेही लाज वाटावी अशा रीतीने,” इक्ष्वाकू म्हणाले. “म्हणूनच आपल्या अग्नीतली धग गेली. त्यांना परत बोलावू या.” म्हणून त्यांनी वृशांना बोलावले, आणि ते परत आले.
त्र्यरुणाचा रथ
उशीवर बसलेली राणी
अग्नीची धग कुठे गेली, ते वृशांना पाहायचे होते. तेव्हा त्यांना आणखी एक गान स्फुरले. ते त्यांनी गायले, आणि त्यांना ती धग दिसली. त्र्यरुण राजाला एक पत्नी होती. ती पिशाची होती, म्हणजे एक राक्षसीण. तिने अग्नीची धग एका उशीखाली झाकून ठेवली होती, आणि ती त्या उशीवर बसली होती. अग्नीच्या स्तुतीच्या ऋचा म्हणत वृश तिच्याशी बोलले. त्यांतल्या पहिल्या ऋचेत तिने काय केले होते, तेच सांगितले होते: कुमारं माता युवतिस् समुब्धं गुहा बिभर्ति न ददाति पित्रे। “एक तरुण आई एका मुलाला गुपचूप लपवून ठेवते. ती त्याला त्याच्या वडिलांच्या हाती देत नाही.” ऋचेतला तो मुलगा म्हणजे अग्नीची धग.
त्र्यरुणाचा रथ
अग्नी भडकला
“हे तरुणी, तू ज्याला बाळगते आहेस, तो हा मुलगा कोण?” पुढच्या ऋचेत वृशांनी तिला विचारले. मग त्यांनी अग्नीचेच गुणगान केले. “अग्नी आपल्या महान तेजाने दूरवर झळाळतो,” त्यांनी गायले. “आपल्या सामर्थ्याने तो सगळे काही उजेडात आणतो. देवांना न मानणाऱ्यांची दुष्ट माया तो मोडून काढतो.” ते शब्द ऐकताच अग्नीची धग उसळून वर आली. तिने त्या पिशाचीला संपूर्ण जाळून टाकले. मग इक्ष्वाकूंनी अग्नीची धग आपापसांत वाटून घेतली, प्रत्येकाने आपापला वाटा. आणि अग्नी पुन्हा पूर्वीसारखा प्रत्येकाचे अन्न शिजवू लागला. ही गोष्ट जैमिनीय ब्राह्मणातून (३.९४-९६) घेतली आहे. वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक, आणि त्यात ही गोष्ट सर्वांत सविस्तर येते. पंचविंश ब्राह्मण (१३.३.११-१२) फक्त पहिला अर्धा भाग सांगतो: वेगाने रथ दौडवताना राजा मुलाला चिरडतो, आणि आपल्या पुरोहिताला म्हणतो, “तुम्ही माझे पुरोहित असताना माझ्या हातून हे घडले.” मग वृश मुलाला पुन्हा जिवंत करतात. दोन्ही ग्रंथ ही गोष्ट वार्श सामगान समजावण्यासाठी सांगतात, आणि ते गान इच्छा पूर्ण करणारे आहे, असे म्हणतात. वृशांच्या ऋचा ऋग्वेदातल्या सूक्त ५.२ मधल्या आहेत. बृहद्देवता (५.१४-२२) हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. तो त्या ऋचांतला मुलगा म्हणजे अग्नीची धग असे मानतो; तिथे राजा स्वतः वृशांना परत आणतो, आणि पिशाची जिथे बसली होती तिथेच अग्नी तिला जाळतो.