वेदांतील कथा
देवापींनी आणलेला पाऊस
बारा वर्षे पाऊस नाही
फार पूर्वी कुरू वंशात दोन राजपुत्र होते. ते दोघे भाऊ होते. थोरले देवापी, आणि धाकटा शंतनू. देवापींना त्वचेचा रोग होता. धाकट्या शंतनूने स्वतःला राज्याभिषेक करून घेतला. देवापी वनात निघून गेले, आणि तपश्चर्येत मग्न झाले. तेव्हापासून पर्जन्य देवाने शंतनूच्या राज्यात पाऊस पाडला नाही. पर्जन्य हा पावसाच्या ढगांचा देव. बारा वर्षे पाऊसच पडला नाही. मग ब्राह्मणांनी शंतनूला त्याचे कारण सांगितले. “तुझ्या हातून चूक झाली आहे,” ते म्हणाले. “थोरल्या भावाला डावलून तू स्वतः राजा झालास. म्हणूनच देव तुझ्या राज्यात पाऊस पाडत नाही.”
देवापींनी आणलेला पाऊस
भावाला राज्य देऊ केले
म्हणून शंतनू देवापींकडे गेला. त्याचे लोकही त्याच्याबरोबर गेले. त्या चुकीबद्दल त्याने भावाची क्षमा मागितली, आणि त्यांना राज्य देऊ केले. शंतनू मान खाली घालून, हात जोडून भावापुढे उभा राहिला. तेव्हा देवापींनी त्याला उत्तर दिले. “मी राजा होण्याच्या योग्यतेचा नाही,” ते म्हणाले. “त्वचेच्या रोगाने मी दुबळा झालो आहे. पण राजा, मी तुझा पुरोहित होईन. तुझ्यासाठी पावसाचा यज्ञ मी स्वतः करीन.” तेव्हा शंतनूने देवापींना आपले कुलपुरोहित केले, आणि देवापींनी पावसासाठीचे विधी यथासांग केले.
देवापींनी आणलेला पाऊस
पाऊस जिंकणारी वाणी
देवापींनी आपल्या सूक्ताची सुरुवात बृहस्पती देवाला हाक मारून केली. “बृहस्पती, माझ्याकडे ये,” त्यांनी गायले. “शंतनूसाठी पर्जन्याला पाऊस पाडायला लाव.” बृहस्पतीने त्यांना उत्तर दिले. “मी तुझ्या मुखात तेजस्वी वाणी ठेवतो,” तो म्हणाला. “देवांची स्तुती कर.” देवापींवर प्रसन्न होऊन बृहस्पतीने त्यांना दिव्य वाणी दिली. ती वाणी देवांच्या कानी पोहोचणारी होती, पाऊस जिंकून आणणारी होती. त्या वाणीने देवापींनी देवांकडे पावसाची प्रार्थना गायली. त्यांनी अग्नीला विनवले, की पर्जन्याला पाऊस घेऊन पाठवून दे. सूक्त सांगते, की देवांनी आकाशातले पाणी वरच्या समुद्रात अडवून ठेवले होते. आता देवापींनी ते मोकळे केले. पावसाच्या रूपाने ते पाणी धावत खाली, खालच्या समुद्राकडे आले. बारा वर्षांनंतर शंतनूच्या राज्यात पाऊस पडला. ही गोष्ट ऋग्वेदातल्या सूक्त १०.९८ वरून सांगितली आहे. परंपरा हे सूक्त देवापींचे पावसासाठीचे सूक्त मानते. दोन भावांची गोष्ट ही त्या सूक्ताविषयी परंपरेने सांगितलेली कथा आहे. ती यास्कांच्या निरुक्तातून (२.१०-१२) घेतली आहे; निरुक्त म्हणजे वेदांतले शब्द समजावणारा जुना ग्रंथ. त्वचेचा रोग, शंतनूची भेट, देवापींचे उत्तर आणि सूक्ताचा क्रम बृहद्देवतेतून (७.१५५-८.९) घेतले आहेत; बृहद्देवता हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. बृहद्देवता गोष्टीची सुरुवात वेगळी सांगते: भावांचे वडील वारले, तेव्हा लोकांनी आधी देवापींना राज्य देऊ केले, आणि त्यांनी नकार दिला तेव्हाच शंतनूला राजा केले. निरुक्ताचे इंग्रजी अनुवादक सरूप नोंदवतात, की महाभारतात आणि पुराणांत ही गोष्ट इतर रूपांत येते. महाभारतातला शंतनू ‘पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा’ या पुस्तकात ‘शंतनू आणि गंगा’ या गोष्टीत भेटतो.