वेदांतील कथा
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
यूपाला बांधलेला
हरिश्चंद्र राजाने वरुणाला वचन दिले होते. माझा मुलगा रोहित याचा मी आपल्याला बळी देईन, असे ते वचन होते. वरुण म्हणजे न्यायनीतीचे रक्षण करणारा देव. पण रोहिताने नकार दिला आणि तो रानात निघून गेला. तेव्हा वरुणाने राजाला धरले. राजाचे पोट रोगाने फुगले. शेवटी रोहिताने स्वतःच्या जागी एक माणूस विकत घेतला. तो होता शुनःशेप. अजीगर्त नावाच्या भुकेल्या ऋषींचा तो मधला मुलगा. त्याची किंमत होती शंभर गाई. राजाच्या अभिषेकाच्या यज्ञात वरुणाने शुनःशेपाला बळी म्हणून स्वीकारले. पण त्याला बांधायला किंवा मारायला कोणी तयार होईना. म्हणून त्याच्या स्वतःच्या वडिलांनी ही दोन्ही कामे अंगावर घेतली, किंमत घेऊन: यूपाला बांधायला शंभर गाई, आणि मारायला आणखी शंभर. आता अजीगर्तांनी सुऱ्याला धार लावली होती, आणि ते पुढे येत होते.
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
देवांचा धावा
तेव्हा शुनःशेपाच्या मनात आले, “हे मला मारणार आहेत, जणू मी माणूसच नाही. मी देवांकडे धाव घेतो.” त्याने आधी प्रजापतीची प्रार्थना केली. प्रजापती म्हणजे सगळ्या प्राण्यांचा स्वामी. पण ज्या देवाची तो प्रार्थना करी, तो देव त्याला दुसऱ्या देवाकडे पाठवी. प्रजापतीने त्याला अग्नीकडे पाठवले. अग्नी हा देवांमध्ये सर्वांत जवळचा. अग्नीने त्याला सवित्याकडे पाठवले. सविता म्हणजे सूर्यदेव, सगळ्याला गती देणारा स्वामी. सविता म्हणाला, “तू वरुण राजासाठी बांधला गेला आहेस. त्याच्याकडे जा.”
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
या देवाकडून त्या देवाकडे
म्हणून शुनःशेपाने स्वतः वरुणाची प्रार्थना केली, ऋचामागून ऋचा म्हणून. वरुणाने त्याला पुन्हा अग्नीकडे पाठवले. “अग्नी देवांमध्ये सर्वांत दयाळू आहे,” तो म्हणाला. “त्याची स्तुती कर. मग आम्ही तुला सोडवू.” अग्नीने त्याला सगळ्या देवांकडे एकत्र पाठवले. त्यांनी त्याला इंद्राकडे पाठवले. इंद्र हा देवांमध्ये सर्वांत बलवान. शुनःशेपाच्या स्तुतीने इंद्र प्रसन्न झाला. इंद्राने त्याला अश्विनीकुमारांकडे पाठवले. अश्विनीकुमार म्हणजे देवांचे जुळे घोडेस्वार. अश्विनीकुमारांनी त्याला उषेकडे पाठवले. उषा म्हणजे पहाटेची देवी. प्रत्येकाने त्याला एकच गोष्ट सांगितली: “या देवाचीही स्तुती कर. मग आम्ही तुला सोडवू.”
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
बंधने गळून पडली
म्हणून शुनःशेपाने तीन ऋचांनी उषेची स्तुती केली. तो एकेक ऋचा म्हणत गेला, तसतशी त्याला बांधलेली दोरी थोडी थोडी सैल होत गेली. आणि प्रत्येक ऋचेबरोबर राजाचे फुगलेले पोटही कमी होत गेले. शेवटची ऋचा म्हणून होताच दोरी गळून पडली. शुनःशेप मोकळा झाला, आणि हरिश्चंद्र राजा बरा झाला. तेव्हा पुरोहित शुनःशेपाकडे वळले. “आता आजचा विधी तूच आमच्यासाठी पूर्ण कर,” ते म्हणाले. म्हणून त्याने स्वतः पवित्र सोमरस काढला आणि आहुती दिल्या.
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
वडिलांचा हक्क
मग शुनःशेप जाऊन विश्वामित्रांच्या मांडीवर बसला. राजाच्या यज्ञात तेच पुरोहित होते. अजीगर्त विश्वामित्रांना म्हणाले, “ऋषिवर, माझा मुलगा मला परत द्या.” “नाही,” विश्वामित्र म्हणाले. “देवांनी तो मला दिला आहे.” अशा रीतीने शुनःशेप देवरात झाला, विश्वामित्रांचा मुलगा. देवरात म्हणजे ‘देवांनी दिलेला’. मग अजीगर्त स्वतः शुनःशेपाशी बोलले. “तू जन्माने अंगिरस आहेस, ऋषींच्या कुळातला,” ते म्हणाले. “अजीगर्ताचा मुलगा म्हणून आणि ऋषी म्हणून लोक तुला ओळखतात. पूर्वजांचे कूळ सोडू नकोस. माझ्याकडे परत ये.”
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
मुलाचे उत्तर
शुनःशेपाने वडिलांना उत्तर दिले. “सगळ्यांनी तुम्हाला हातात सुरा घेतलेले पाहिले,” तो म्हणाला. “असे शूद्रांमध्येसुद्धा पाहायला मिळणार नाही. तुम्ही मला सोडून तीनशे गाई निवडल्यात.” अजीगर्त म्हणाले, “बाळा, मी केलेले पाप मला छळते आहे. मी ते मागे घेतो. त्या शेकडो गाई परत जाऊ देत.” पण शुनःशेपाने ते मानले नाही. “जो एकदा पाप करतो, तो पुन्हा करतो,” तो म्हणाला. “तुमची शूद्रांची रीत अजून सुटलेली नाही. तुम्ही जे केले, ते कधीही पुसले जाणार नाही.”
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
विश्वामित्रांचे बोलणे
“खरेच, ते कधीही पुसले जाणार नाही,” विश्वामित्र म्हणाले. “सुरा घेऊन तुला कापायला उभे असलेले अजीगर्त भयंकर दिसत होते. तू त्यांचा मुलगा होऊ नकोस. माझा हो.” विश्वामित्र जन्माने राजपुत्र होते, आणि शुनःशेप ऋषींच्या कुळातला. “मग राजपुत्र, मला सांगा,” शुनःशेप म्हणाला. “मी अंगिरस आहे. मी आपला मुलगा कसा होऊ?” “तू माझ्या मुलांमध्ये थोरला होशील,” विश्वामित्र म्हणाले. “आणि माझ्या वंशात तुझी मुले पहिली ठरतील. माझा पवित्र वारसा तुला मिळेल. हे मी तुला देतो.”
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
पन्नास मुलांचा नकार
“मग हे आपल्या मुलांसमोर सांगा,” शुनःशेप म्हणाला. “म्हणजे मैत्रीखातर आणि माझ्या भल्यासाठी तेही याला होकार देतील.” विश्वामित्रांना एकशे एक मुलगे होते. त्यांच्या मधोमध मधुच्छंदा होता. पन्नास मुलगे त्याच्याहून मोठे होते, आणि पन्नास लहान. विश्वामित्रांनी सगळ्यांना बोलावले. “मधुच्छंदा, आणि सगळ्या भावांनो, ऐका,” ते म्हणाले. “याला तुमचा थोरला भाऊ म्हणून स्वीकारा.” मोठ्या पन्नास मुलांनी ते मानले नाही. त्यांना ते योग्य वाटले नाही. तेव्हा विश्वामित्रांनी त्यांना शाप दिला. “तुमच्या संततीच्या वाट्याला पृथ्वीच्या सीमा येतील,” ते म्हणाले. ऐतरेय ब्राह्मण सांगते, त्यांचे वंशज म्हणजे आंध्र, पुंड्र, शबर, पुलिंद आणि मूतिब. हे लोक सीमांच्या पलीकडे मोठ्या संख्येने राहतात. बहुतेक दस्यूसुद्धा विश्वामित्रांचेच वंशज आहेत, असेही ते सांगते. दस्यू म्हणजे वैदिक समाजाबाहेरचे लोक.
शुनःशेप (२): बंधने गळून पडली
होकार देणारे पन्नास
पण मधुच्छंदा बोलला, आणि त्याच्याबरोबर धाकटे पन्नास भाऊही. “आमच्या वडिलांना जे मान्य, त्याच्या पाठीशी आम्ही आहोत,” ते शुनःशेपाला म्हणाले. “आम्ही सगळे तुला आमच्या पुढे ठेवतो. आम्ही तुझ्या मागून चालू.” विश्वामित्रांना आनंद झाला. त्यांनी आपल्या मुलांना आशीर्वाद दिला. “तुम्हाला भरपूर गुरेढोरे आणि मुलगे होतील,” ते म्हणाले, “कारण तुम्ही माझ्या इच्छेचा मान राखलात.” अशा रीतीने विश्वामित्रांच्या मुलांमध्ये देवराताला पहिले स्थान मिळाले. त्याच्या वडिलांनी त्याला शंभर गाईंसाठी विकले होते. आता तो दोन वारशांचा धनी झाला: जह्नू नावाच्या लोकांवरचे राज्य, आणि विश्वामित्रांच्या कुळाची पवित्र विद्या. ही गोष्ट ऐतरेय ब्राह्मणातून (७.१६-१८) घेतली आहे. शुनःशेपाने केलेल्या प्रार्थना म्हणजे ऋग्वेदातील सूक्ते (१.२४-३०). राजसूय यज्ञात, म्हणजे राजाच्या अभिषेकाच्या वेळी, ऐतरेय ब्राह्मण ही गोष्ट सांगते. तिथे नुकताच अभिषेक झालेल्या राजाला पुरोहित ही गोष्ट ऐकवतो. रामायणातही शुनःशेपाची गोष्ट आहे, पण ती वेगळ्या प्रकारे सांगितली आहे.