वेदांतील कथा
सोनेरी अंडे
फक्त पाणी
सुरुवातीला फक्त पाणी होते. हे सगळे म्हणजे पाण्याचा एक समुद्र होता. दुसरे काहीही नव्हते. पाण्याच्या मनात एक इच्छा आली. “आमच्यातून जीव कसा जन्माला घालावा?” असे पाणी म्हणाले. मग पाण्याने खूप कष्ट घेतले. त्या कष्टाने ते तापले. ते तापत असताना एक सोनेरी अंडे निर्माण झाले. तेव्हा वर्ष नव्हते. वर्षाचा अजून जन्मच झाला नव्हता. तरी ते सोनेरी अंडे साधारण एक वर्षभर पाण्यावर तरंगत राहिले. वर्ष उलटले, आणि त्या अंड्यातून एक पुरुष बाहेर आला. तो होता प्रजापती, सर्व प्राण्यांचा स्वामी.
सोनेरी अंडे
तीन शब्द
प्रजापतीने सोनेरी अंडे फोडले. पण त्याला उभे राहायला कुठेच जागा नव्हती. तेव्हा फुटलेल्या कवचाने त्याला तोलून धरले. ते कवच त्याला घेऊन आणखी साधारण वर्षभर तरंगत राहिले. त्या वर्षाच्या शेवटी प्रजापतीने बोलायचा प्रयत्न केला. त्याचे पहिले शब्दच तिन्ही लोक झाले. जुन्या संस्कृत ग्रंथात ते शब्द या ओळीत आहेत: स भूरिति व्याहरत्सेयं पृथिव्यभवद्भुव इति तदिदमन्तरिक्षमभवत्स्वरिति साऽसौ द्यौरभवत् तो म्हणाला, “भूः”, आणि तो शब्द ही पृथ्वी झाला. तो म्हणाला, “भुवः”, आणि तो शब्द मधले अंतरिक्ष झाला. तो म्हणाला, “स्वः”, आणि तो शब्द वरचे आकाश झाला. म्हणूनच मूल साधारण वर्षाचे झाले, की बोलायचा प्रयत्न करते. कारण प्रजापती वर्षाच्या शेवटी बोलला. मग तो उठला. स्वतः घडवलेल्या त्या लोकांवर तो उभा राहिला. म्हणूनच मूल साधारण वर्षाचे झाले, की उभे राहायचा प्रयत्न करते.
सोनेरी अंडे
हजार वर्षांचे आयुष्य
प्रजापती जन्मला, तेव्हाच त्याचे आयुष्य हजार वर्षांचे ठरले होते. नदीकाठी उभ्या माणसाला पलीकडचा काठ दिसतो. तसाच प्रजापतीला स्वतःच्या आयुष्याचा पलीकडचा काठ दिसत होता, म्हणजे त्याचा शेवट. प्रजापतीला संतती हवी होती. तो स्तुती करत राहिला, कष्ट करत राहिला. आणि त्याने स्वतःमध्ये संतती निर्माण करण्याची शक्ती ठेवली. त्याने आपल्या मुखातून देव निर्माण केले. निर्माण होताच ते वर आकाशात गेले. देवांना घडवताना त्याच्यासाठी जणू दिवस उजाडला.
सोनेरी अंडे
अंधार
मग खाली जाणाऱ्या श्वासाने त्याने असुर निर्माण केले. निर्माण होताच ते खाली या पृथ्वीवर आले. त्यांना घडवताना त्याच्यासाठी जणू अंधार पडला. तेव्हा प्रजापतीला कळले, आपल्या हातून काय घडले. “मी पाप निर्माण केले,” तो म्हणाला. “कारण यांना घडवताना माझ्यावर अंधार दाटला.” त्याने तिथल्या तिथे त्याच पापाने असुरांवर प्रहार केला. त्या क्षणापासून असुर हरलेलेच राहिले. म्हणून लोक म्हणतात, देव-असुरांच्या युद्धांच्या ज्या कथा सांगतात, त्या खऱ्या नाहीत. प्रजापतीने अगदी सुरुवातीलाच असुरांना हरवले होते.
सोनेरी अंडे
वर्ष
देवांना घडवताना जो प्रकाश आला होता, त्यातून प्रजापतीने दिवस केला. असुरांना घडवताना जो अंधार आला होता, त्यातून त्याने रात्र केली. हेच दिवस आणि रात्र. प्रजापतीने विचार केला. “मी स्वतःची एक प्रतिमा घडवली आहे,” तो म्हणाला. “ती म्हणजे वर्ष.” म्हणूनच लोक म्हणतात, प्रजापती म्हणजेच वर्ष. सुरुवातीला अंडे पाण्यावर तरंगत होते, तेव्हा वर्ष नव्हते. आता वर्ष होते. आणि ते सर्व प्राण्यांच्या स्वामीची प्रतिमा होते. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (११.१.६.१-१३) घेतली आहे. वेद आणि त्यांतले विधी समजावणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. ब्राह्मण ग्रंथ ही गोष्ट पुढेही चालू ठेवतो; इथे ती वर्षापाशी थांबते. शतपथ ब्राह्मण सृष्टीची सुरुवात आणखी एका प्रकारेही सांगतो (६.१.१). तिथे प्रजापती आधी वेद आणि पाणी निर्माण करतो, आणि तो पाण्यात शिरतो तेव्हा अंडे तयार होते. ऋग्वेदातली सृष्टीविषयीची सूक्ते या संकेतस्थळावर ‘वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते’ या पुस्तकात आहेत.