वेदांतील कथा
अग्नी पळून गेला
आधीचे तीन भाऊ
अग्नी हा आगीचा देव. यज्ञातल्या आहुती तो देवांपर्यंत पोहोचवतो. सुरुवातीला चार अग्नी होते: अग्नी आणि त्याचे तीन मोठे भाऊ. देवांनी पहिल्या भावाला आपला पुरोहित म्हणून निवडले. तो मेला. त्यांनी दुसऱ्याला निवडले, तोही मेला. त्यांनी तिसऱ्याला निवडले, तोही मेला. देवांपर्यंत आहुती पोहोचवत असतानाच तिघेही मेले. सर्वांत धाकटा अग्नी घाबरला. “मीसुद्धा असाच संपणार,” त्याला वाटले. म्हणून अग्नी पळून गेला आणि लपून बसला. तो पाण्यात शिरला.
अग्नी पळून गेला
माशाने सांगितले
देवांनी अग्नीला अनेक ठिकाणी शोधले. पाण्यात शोधले, वनस्पतींमध्ये शोधले. एका माशाने त्यांना तो कुठे आहे ते सांगितले. अग्नीने त्या माशाला शाप दिला. “तू त्यांना माझा पत्ता सांगितलास,” तो म्हणाला. “म्हणून ते वाटेल तेव्हा तुला मारोत.” म्हणूनच लोक वाटेल तेव्हा मासे मारतात. माशावर अग्नीचा शाप आहे. मग मृत्यूचा देव यम आणि सत्याचा रक्षक वरुण यांनी अग्नीला दुरूनच पाहिले, आणि ते त्याला देवांकडे घेऊन आले. “मला कोणी पाहिले?” अग्नीने विचारले. “मी इतक्या ठिकाणी लपून होतो. मग कोणत्या देवाने मला पाहिले?” “यमाने तुला पाहिले,” देवांनी उत्तर दिले. “तू लपला होतास, तिथे तू चमकत होतास.”
अग्नी पळून गेला
अग्नी का पळाला
अग्नी वरुणाकडे वळला. “वरुणा, पुरोहिताच्या कामाची मला भीती वाटली, म्हणून मी पळालो,” तो म्हणाला. “देवांनी मला त्या कामाला जुंपू नये, असे मला वाटत होते. हे काम मला मुळीच नको.” “ये, अग्ने,” देव म्हणाले. “माणसांना देवांची पूजा करायची आहे. ते तयार उभे आहेत. आणि तू मात्र अंधारात पडून आहेस. ये, आणि आनंदाने त्यांच्या आहुती पोहोचव.” “माझ्या आधी माझ्या मोठ्या भावांनी हे काम हाती घेतले होते,” अग्नी म्हणाला. “म्हणून मी घाबरून इतका दूर पळालो. धनुर्धाऱ्याच्या प्रत्यंचेपासून रानगवा दूर पळतो, तसा.”
अग्नी पळून गेला
अग्नीच्या अटी
तेव्हा देवांनी अग्नीला वचन दिले. “आम्ही तुला कधीही म्हातारे न होणारे आयुष्य देतो,” ते म्हणाले. “म्हणजे हे काम तुला कधी बाधणार नाही.” मग अग्नीने आपल्याला काय हवे ते सांगितले. “मुख्य आहुतीच्या आधी आणि नंतर दिल्या जाणाऱ्या आहुती फक्त मला द्या,” तो म्हणाला. “आणि आहुतींमधला भरपूर वाटा मला द्या. आणि मला दीर्घ आयुष्य द्या.” त्याने आणखी एक गोष्ट मागितली, ती भावांसाठी. “अग्नीभोवती मांडलेल्या काठ्यांच्या बाहेर आहुतीतले जे काही सांडेल,” तो म्हणाला, “ते माझ्या भावांचा वाटा ठरू द्या.”
अग्नी पळून गेला
सगळा यज्ञ तुझा
देवांनी त्याचे सगळे मागणे मान्य केले. “अग्ने, त्या आहुती फक्त तुझ्याच, आणि आहुतींमधला भरपूर वाटाही तुझाच,” ते म्हणाले. “हा सगळा यज्ञ तुझा आहे. चारी दिशा तुझ्यापुढे नमतील.” म्हणून अग्नीच्या भावांनाही त्यांचा वाटा मिळतो. अग्नीभोवतीच्या काठ्यांबाहेर जे सांडते, ते त्यांचे असते. मग अग्नी कामाला लागला. “देवांनो, तुमचा पुरोहित म्हणून मी इथे कसे बसायचे, ते मला शिकवा,” तो म्हणाला. “कोणत्या वाटेने मी तुमच्यापर्यंत आहुती पोहोचवायच्या, ती वाट मला दाखवा.”
अग्नी पळून गेला
अग्नी आसनावर बसला
अग्नीनेही बदल्यात देवांना वचन दिले. “मी तुम्हाला अमरत्व मिळवून देईन,” तो म्हणाला. “मी इंद्राच्या हाती वज्र देईन, आणि तो आपल्या सगळ्या लढाया जिंकेल.” मग तीन हजार तीनशे एकोणचाळीस देवांनी अग्नीचा सन्मान केला. त्यांनी त्याच्यावर तूप शिंपडले, त्याच्यासाठी दर्भ अंथरले, आणि त्याला आपला पुरोहित म्हणून आसनावर बसवले. “ज्याला आपण शोधत होतो, तो आला आहे,” देव म्हणाले. “त्याला यज्ञाच्या सगळ्या रीती ठाऊक आहेत. त्याला इथे बसू द्या.” आणि अग्नी आपल्या कामाचा पहिला शब्द बोलला. “आज मी असा शब्द बोलेन, ज्याने आपण देव आपल्या शत्रूंवर, असुरांवर, मात करू,” तो म्हणाला. “पूजेला योग्य असलेले सर्व जण माझ्या पुरोहिताच्या कामाने प्रसन्न होवोत.”
अग्नी पळून गेला
अग्नी परत आला
सगळ्या देवांनी सन्मान केला, तेव्हा अग्नीला आनंद झाला. त्याने आपले अवयव झटकून टाकले. ते या जगातल्या वेगवेगळ्या वस्तू बनले. त्याची हाडे देवदार वृक्ष झाली. त्याचे बीज चांदी आणि सोने झाले. त्याच्या डोक्यावरचे केस कुश गवत झाले, आणि त्याची नखे कासवे झाली. त्याची मज्जा वाळू आणि खडी झाली, आणि त्याचे रक्त गेरू आणि इतर खनिजे झाले. कामापासून पळून गेलेला अग्नी असा त्या कामाकडे परत आला. तेव्हापासून तो यज्ञात देवांचा पुरोहित झाला. तो देवांपर्यंत आहुती पोहोचवू लागला, आणि कधीच थकला नाही. ही गोष्ट ऋग्वेदातील १०.५१-५३ या सूक्तांवरून सांगितली आहे. ती सूक्ते म्हणजे अग्नी आणि देव यांचा संवाद. बाकीची गोष्ट इतर जुन्या ग्रंथांतून घेतली आहे. भाऊ, मासा आणि भावांचा वाटा तैत्तिरीय संहितेतून (२.६.६.१-२) घेतले आहेत. तो वाटा समजावण्यासाठी तैत्तिरीय संहिता ही गोष्ट सांगते. शतपथ ब्राह्मणातही (१.२.३.१) ही गोष्ट आहे; तिथे देव अग्नीला पाण्यातून जबरदस्तीने ओढून बाहेर काढतात. यम आणि वरुण, आणि अग्नीने झटकून टाकलेले अवयव, हे बृहद्देवतेतून (७.६१-८१) घेतले आहेत. बृहद्देवता हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. सूक्त जिथे अवघड आहे, तिथे ही गोष्ट सायणाचार्यांचा अर्थ घेते. सायणाचार्य हे ऋग्वेदाचे जुने भाष्यकार. “हे काम मला मुळीच नको” (१०.५१.४) ही ओळ अशीच अवघड आहे. सायणाचार्य आणि बृहद्देवता सांगतात की ते भाऊ ‘वषट्’च्या आघाताने मेले. वषट् हा यज्ञात दिला जाणारा एक घोष; सायणाचार्य त्याला वज्र म्हणतात.