वेदांतील कथा
सरमा आणि पणी
गाई चोरीला गेल्या
फार पूर्वीची गोष्ट. देवांच्या गाई पणी राखत असत. पणी हे असुर होते, म्हणजे देवांचे जुने वैरी. तेच देवांचे गुराखी होते. एके दिवशी पणी त्या गाई घेऊन पळाले. त्यांनी गाई रसा नदीपर्यंत हाकून नेल्या. तिथे त्यांना कोंडून एका गुहेत लपवून ठेवले. तेव्हा देव सरमेकडे गेले. सरमा म्हणजे देवांची कुत्री. “सरमे,” देव म्हणाले, “जा, आमच्या गाई शोधून काढ.” “जाते,” सरमा म्हणाली, आणि ती गाईंच्या मागावर निघाली. माग काढत काढत ती थेट रसा नदीपर्यंत पोहोचली.
सरमा आणि पणी
नदीने वाट दिली
काठावर उभी राहून सरमा रसा नदीशी बोलली. “मी तुला पोहून पार करणार आहे,” ती म्हणाली. “पण तू मला चालत जाऊ देशील का?” “मग पोहून जा,” नदी म्हणाली. “मी तुला चालत जाऊ देणार नाही.” सरमेने कान मागे पाडले आणि ती पोहायला निघाली. तेवढ्यात नदीने विचार केला. “एक कुत्री मला पोहून कशी पार करेल?” रसा मनाशी म्हणाली. “चला, तिला चालत जाऊ देते.” “पोहू नकोस,” नदी सरमेला म्हणाली. “मी तुला चालत जाऊ देते.” तिथे पाण्यातून उथळ वाट उघडली. त्या वाटेने सरमा पलीकडच्या काठावर गेली.
सरमा आणि पणी
लपवलेल्या गाई
पलीकडे तिला गाई सापडल्या. त्या गुहेत कोंडलेल्या होत्या. सरमा आलेली पाहून पण्यांनी तिच्यापुढे तूप, दूध, घट्ट दही आणि आंबट दही ठेवले. मग त्यांनी तिची चौकशी केली. “सरमे, तू इथे कशासाठी आलीस?” त्यांनी विचारले. “वाट फार लांबची आहे, दूरवर जाणारी. तुला आमच्याकडून काय हवे आहे? रसेचे पाणी तू कसे पार केलेस?” सरमेने देवांचा राजा, वज्रधारी इंद्र याची दूत म्हणून उत्तर दिले. “पण्यांनो, मला इंद्राने पाठवले आहे,” ती म्हणाली. “तुमचा मोठा खजिना शोधत मी आले आहे.”
सरमा आणि पणी
पण्यांची बढाई
पण्यांना आणखी जाणून घ्यायचे होते. “हा इंद्र आहे तरी कसा?” त्यांनी विचारले. “तो दिसतो कसा, की तुला एवढ्या लांब पाठवतो? येऊ दे त्याला. आम्ही त्याला मित्र करू. मग तो आमच्या गाईंचा गुराखी होईल.” “त्याला कोणी इजा करू शकत नाही,” सरमा म्हणाली. “इजा करणारा तोच आहे. खोल नद्या त्याला अडवत नाहीत. तुम्ही पणी इंद्राच्या माराने लोळत पडाल.” “स्वर्गाच्या टोकापर्यंत तू ज्या गाई शोधत आलीस, त्या याच,” पणी म्हणाले. “लढाई न करता तुला त्या कोण सोडवून देणार? आमची शस्त्रे धारदार आहेत.”
सरमा आणि पणी
खडकात कोंडलेले धन
“पण्यांनो, तुमचे शब्द म्हणजे काही सैन्य नव्हे,” सरमा म्हणाली. “हे बघ, सरमे,” ते म्हणाले. “आमच्या खजिन्याभोवती चारी बाजूंनी खडक आहे. त्यात गाई, घोडे आणि संपत्ती भरलेली आहे. आम्ही पणी त्याची नीट राखण करतो. तू इतक्या लांब उगाच आलीस.” मग कोण येणार आहे, ते सरमेने त्यांना सांगितले. “ऋषी इथे येतील,” ती म्हणाली. “देवांचा पवित्र सोमरस पिऊन ते जोशात असतील. अंगिरस येतील, ऋषींचे ते मोठे कुळ. ते हा गाईंचा कळप आपसात वाटून घेतील. तेव्हा, पण्यांनो, हे शब्द बोललो नसतो तर बरे, असे तुम्हाला वाटेल.”
सरमा आणि पणी
आमची बहीण हो
मग पणी पुन्हा बोलले. “सरमे, देवांच्या ताकदीने तुला इथे धाडले आहे,” ते म्हणाले. “आम्ही तुला आमची बहीण करून घेऊ. परत जाऊ नकोस. आम्ही गाईंतला वाटा तुला देऊ.” सरमेने ते मानले नाही. सूक्तात तिच्या उत्तराची सुरुवात या ओळीने होते: नाहं वेद भ्रातृत्वं नो स्वसृत्वमिन्द्रो विदुरङ्गिरसश्च घोराः । “भाऊपण काय आणि बहीणपण काय, मला काही ठाऊक नाही,” ती म्हणाली. “ते इंद्राला आणि उग्र अंगिरसांना ठाऊक. देवांशी माझी मैत्री इतकी तकलादू नाही. तुमचे अन्न खायला का मी गाई शोधल्या? तुम्ही देवांची चोरी केली आहे. आणि गाईंचा माग काढणारी मी आहे! इंद्राच्या गाई तुमच्याकडे राहणार नाहीत.”
सरमा आणि पणी
गाई बाहेर आल्या
सरमेला अजून एक गोष्ट सांगायची होती. “पण्यांनो, इथून दूर निघून जा,” ती म्हणाली. “जगाची जी योग्य रीत आहे, त्याप्रमाणे गाईंना बाहेर येऊ द्या.” ती तिथे राहिली, पण तिने त्यांच्या अन्नाला तोंड लावले नाही. मग ती देवांकडे परत गेली. “सरमे, गाई सापडल्या का?” देवांनी विचारले. “सापडल्या,” ती म्हणाली. “रसेकाठी एका गुहेत त्या लपवल्या आहेत. तुम्ही ठरवल्याप्रमाणे जा आणि त्या घेऊन या.” तेव्हा इंद्राने तिला आशीर्वाद दिला. “सरमे, तू आमच्या गाई शोधल्यास,” तो म्हणाला. “तुझ्या संततीला भरपूर खायला मिळेल, असे मी करीन.” मग देव नदी पार करून गाईंकडे गेले. त्यांनी ती गुहा अग्नीने जाळली आणि वज्राने फोडली, आणि आपल्या गाई पुन्हा बाहेर आणल्या. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त १०.१०८ वरून सांगितली आहे. ते सूक्त म्हणजे सरमा आणि पणी यांचा संवाद. चोरीपासून गुहा फोडण्यापर्यंतची बाकीची गोष्ट जैमिनीय ब्राह्मणातून घेतली आहे (ओर्टेल यांच्या क्रमांकाप्रमाणे २.४३८-४४०). वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. अभिप्लव नावाच्या एका विधीचे नाव समजावण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो. बृहद्देवता हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. त्यात ही गोष्ट वेगळी आहे: तिथे सरमा पण्यांचे दूध पिते आणि इंद्राशी खोटे बोलते. जैमिनीय ब्राह्मणात हा भाग सरमेच्या आधी देवांनी पाठवलेल्या एका गरुड पक्ष्याचा आहे.