वेदांतील कथा
इंद्र आणि नमुची
इंद्राने नमुचीला दिलेले वचन
देवांचा राजा इंद्र याने वृत्राला मारले होते, आणि असुरांचा पराभव केला होता. असुर म्हणजे देवांचे जुने वैरी. पण एक असुर मात्र इंद्राच्या हाती लागत नव्हता. त्याचे नाव नमुची. मग इंद्राने सगळी ताकद लावून नमुचीला धरले, आणि दोघांची कुस्ती जुंपली. नमुची जास्त बलवान ठरला. “आपण एक करार करू,” नमुची म्हणाला. “मग मी तुला सोडून देईन.” तेव्हा इंद्राने नमुचीला शपथ घेऊन वचन दिले. ही गोष्ट ब्राह्मण ग्रंथात आहे. तो जुना गद्य ग्रंथ इंद्राचे शब्द असे सांगतो: न त्वा दिवा न नक्तं हनानि। न दंडेन। न धन्वना। न पृथेन। न मुष्टिना। न शुष्केण। नार्द्रेण। “मी तुला दिवसा मारणार नाही, रात्रीही नाही. दंडाने नाही, धनुष्याने नाही. तळहाताने नाही, मुठीने नाही. कोरड्या वस्तूने नाही, आणि ओल्या वस्तूनेही नाही.”
इंद्र आणि नमुची
हिरावलेले बळ
त्यानंतर इंद्र आणि नमुची एकत्र वावरू लागले. मग नमुचीच्या मनात एक विचार आला. “चला,” तो मनाशी म्हणाला, “याचे बळ आणि याची शक्ती, याचा सोम आणि याचे अन्न मी घेऊन टाकतो.” सोम म्हणजे देवांचे पवित्र पेय. सुरा म्हणजे एक कडक मद्य. त्या सुरेच्या जोरावर नमुचीने इंद्राचे बळ, शक्ती, सोम आणि अन्न हिरावून घेतले. सर्वस्व गमावून इंद्र निपचित पडला. देव त्याच्याभोवती जमले. “हा आपल्या सगळ्यांत श्रेष्ठ होता,” ते म्हणाले, “आणि आता याच्यावर संकट कोसळले आहे. चला, आपण याला बरे करू.”
इंद्र आणि नमुची
वैद्य
मग देव अश्विनीकुमारांकडे गेले. हे जुळे देव वैद्य होते. देव सरस्वती देवीकडेही गेले. “आपण तर साक्षात औषध आहात,” ते तिला म्हणाले. इंद्र घाईघाईने त्यांच्याकडे आला. “मी नमुचीला वचन दिले आहे की मी त्याला दिवसा मारणार नाही, रात्री मारणार नाही,” तो म्हणाला. “दंडाने नाही, धनुष्याने नाही; तळहाताने नाही, मुठीने नाही; कोरड्याने नाही, ओल्याने नाही. आणि तरी त्याने माझे हे सगळे हिरावून घेतले आहे. ते मला परत मिळवून द्या!” “त्यात आम्हाला वाटा मिळू दे,” वैद्य म्हणाले, “मग आम्ही ते परत आणू.” इंद्राने वाटा द्यायचे कबूल केले. “ते आपले सगळ्यांचे मिळून असेल,” तो म्हणाला. “आणा ते परत!”
इंद्र आणि नमुची
ना कोरडे, ना ओले
मग अश्विनीकुमारांनी आणि सरस्वतीने पाण्याचा फेस ओतला. तोच इंद्राचे वज्र, त्याचे शस्त्र होणार होता. “हा ना कोरडा आहे, ना ओला,” ते म्हणाले. रात्र सरत आली होती, पण सूर्य अजून उगवला नव्हता. “ही वेळ ना दिवस, ना रात्र,” इंद्राने विचार केला. मग त्या पाण्याच्या फेसाने इंद्राने नमुची असुराचे मस्तक कापून टाकले. नमुचीचे मस्तक इंद्राच्या मागे घरंगळत गेले. “मित्रद्रोही!” ते ओरडले. त्या तुटलेल्या मस्तकात नमुचीने हिरावलेला सोम होता, रक्तात मिसळलेला. तो किळसवाणा होता. पण रक्तापासून सोम वेगळा करून पिण्याचा एक मार्ग सापडला. अशा रीतीने तो सोम पिण्याजोगा करण्यात आला, आणि त्याचे प्राशनही झाले. अश्विनीकुमारांनी आणि सरस्वतीने नमुचीकडून इंद्राचे बळ आणि शक्ती काढून घेतली, आणि ती पुन्हा इंद्राच्या अंगी घातली. असे त्यांनी त्याला संकटातून वाचवले. “खरोखर,” ते म्हणाले, “आम्ही याला चांगले वाचवले.” ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (१२.७.३.१-४ आणि १२.७.१.१०-१४) घेतली आहे. कुस्ती, करार, आणि मस्तकाची ‘मित्रध्रुक्’ म्हणजे ‘मित्रद्रोही’ ही हाक, हे तैत्तिरीय ब्राह्मणातून (१.७.१.६-८) घेतले आहे. ज्या फेसाने नमुचीचे मस्तक उडाले, त्याचे वर्णन ऋग्वेदातील एका सूक्तात (८.१४.१३) आहे. शतपथ ब्राह्मणातच दुसऱ्या एका ठिकाणी (५.४.१.९) ही गोष्ट वेगळी आहे. तिथे इंद्र पायाने ते मस्तक उखडून काढतो. त्यातून एक राक्षस उसळून बाहेर येतो, आणि “कुठे जाशील? माझ्यापासून कुठे सुटका करून घेशील?” असे सारखे ओरडत त्याच्या मागे लागतो. सौत्रामणी नावाचा विधी समजावण्यासाठी ब्राह्मण ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. आम्ही याला चांगले वाचवले, या वैद्यांच्या शब्दांवरून त्या विधीचे नाव पडले.