वेदांतील कथा
विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्या
देवांचा करार
एकदा सगळे देव मिळून एका दीर्घ यज्ञाला बसले. त्या यज्ञात अनेक आहुती द्यायच्या होत्या. अग्निदेव तिथे होता, देवांचा राजा इंद्र होता, विष्णू होता, आणि इतर अनेक देव होते. हा यज्ञ त्यांनी कुरुक्षेत्रात केला. म्हणूनच लोक म्हणतात, कुरुक्षेत्र ही देवांची स्वतःची यज्ञभूमी आहे. देवांनी हा यज्ञ एका इच्छेने मांडला होता. “आम्हाला पहिले स्थान मिळो,” ते म्हणाले. “आम्हाला कीर्ती मिळो. उपभोगायला अन्न मिळो.” मग त्यांनी आपसात एक करार केला. “आपल्यापैकी जो कष्टाने, श्रद्धेने आणि आहुतींनी या यज्ञाच्या शेवटापर्यंत सर्वांत आधी पोहोचेल,” ते म्हणाले, “तो आपल्या सगळ्यांत श्रेष्ठ ठरेल. आणि त्याची कीर्ती आपल्या सगळ्यांची असेल.” “ठीक आहे,” सगळ्यांनी मान्य केले.
विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्या
विष्णू पहिला आला
यज्ञाच्या शेवटापर्यंत सर्वांत आधी विष्णू पोहोचला. म्हणून तो देवांमध्ये श्रेष्ठ ठरला. म्हणूनच लोक म्हणतात, विष्णू देवांमध्ये श्रेष्ठ आहे. ही गोष्ट एका ब्राह्मण ग्रंथात आहे. ब्राह्मण ग्रंथ म्हणजे जुने गद्य ग्रंथ. हा ग्रंथ सांगतो की विष्णू म्हणजेच यज्ञ, आणि यज्ञ म्हणजे सूर्य. पण ती कीर्ती इतकी मोठी होती की विष्णूला ती आवरता आली नाही. त्याने आपले धनुष्य आणि तीन बाण घेतले, आणि तो इतर देवांपासून दूर गेला. तिथे प्रत्यंचा चढवलेल्या धनुष्याच्या टोकावर डोके टेकून तो उभा राहिला.
विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्या
मुंग्यांचा सौदा
देवांची त्याच्यावर चालून जायची हिंमत झाली नाही. ते त्याच्याभोवती चारी बाजूंनी बसून राहिले. तेव्हा मुंग्या देवांशी बोलल्या. “याच्या धनुष्याची प्रत्यंचा जो कुरतडून तोडेल, त्याला तुम्ही काय द्याल?” त्यांनी विचारले. “त्याला उपभोगता येईल ते सगळे अन्न आम्ही देऊ,” देव म्हणाले. “आणि वाळवंटातसुद्धा त्याला पाणी सापडेल.” “ठीक आहे,” असे त्यांचे ठरले. मुंग्या हळूच विष्णूच्या अगदी जवळ गेल्या आणि त्यांनी त्याची प्रत्यंचा कुरतडली. प्रत्यंचा तुटली. धनुष्याची दोन्ही टोके झटकन उसळून वेगळी झाली, आणि त्या टोकांनी विष्णूचे मस्तक कापून टाकले.
विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्या
मस्तकाचा सूर्य झाला
ते मस्तक खाली पडले, आणि पडल्यावर त्याचा सूर्य झाला. विष्णूचे बाकीचे शरीर पूर्वेकडे लांब पसरून पडले. “अरेरे,” देव म्हणाले, “आपला महान वीर पडला!” मग बक्षीस मिळवायला धावणाऱ्या माणसांसारखे देव त्याच्याकडे धावले. इंद्र सर्वांत आधी पोहोचला. त्याने अंगाला अंग भिडवून विष्णूला मिठीत घेतले. असे कवटाळल्यामुळे विष्णूची कीर्ती इंद्राला मिळाली. आणि देवांनी मुंग्यांना दिलेले वचन पाळले.
विष्णूचे धनुष्य आणि मुंग्या
मस्तक नसलेला यज्ञ
विष्णू म्हणजेच यज्ञ. मग देवांनी तो यज्ञ आपसात वाटून घेतला. सोम म्हणजे देवांचे पवित्र पेय. त्याचा रस दिवसातून तीन वेळा काढतात: सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी. म्हणून देवांनी यज्ञाचे तीन भाग केले, एकेका वेळेसाठी एक. सकाळचा भाग अग्नीने घेतला, दुपारचा इंद्राने, आणि संध्याकाळचा बाकीच्या देवांनी. पण त्यांनी वाटून घेतलेल्या यज्ञाला मस्तक नव्हते. आणि त्या बिनमस्तकाच्या यज्ञानेच देव पूजा करत राहिले, कष्ट उपसत राहिले. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (१४.१.१.१-१७) घेतली आहे. ब्राह्मण ग्रंथ या कीटकांना ‘वम्री’ म्हणतो, आणि त्या ‘उपदीका’ जातीच्या आहेत असे सांगतो. शतपथाचे इंग्रजी अनुवादक एगेलिंग यांच्या मते त्या मुंग्या; त्या जिथे खणतात तिथे त्यांना पाणी सापडते, असे म्हणतात. प्रवर्ग्य नावाच्या विधीतली नावे समजावण्यासाठी ब्राह्मण ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. प्रवर्ग्यात एका भांड्यात दूध तापवतात. यज्ञाला त्याचे मस्तक परत कसे मिळाले, ते पुढच्या गोष्टीत आहे: ‘घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषी’.