वेदांतील कथा
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
यज्ञात दिसलेली राजकन्या
फार पूर्वी रथवीती नावाचा एक राजा होता. तो राजर्षी होता, म्हणजे राजा असूनही ऋषी. तो एक यज्ञ करणार होता. तो थोर ऋषी अत्रींकडे गेला, आणि त्याने त्यांची कृपा मिळवली. मग हात जोडून उभे राहून त्याने अत्रींचे पुत्र, ऋषी अर्चनाना, यांना आपला पुरोहित म्हणून निवडले. अर्चनाना राजाच्या यज्ञाला आपल्या मुलाला, श्यावाश्वांना, घेऊन आले. अर्चनानांनी मोठ्या आनंदाने आपल्या मुलाला सगळे वेद शिकवले होते. यज्ञ चालू असताना अर्चनानांनी राजाची मुलगी पाहिली. ती राजकन्या सगळीकडे नावाजलेली होती. “ही राजकन्या माझ्या मुलाची बायको झाली तर किती चांगले होईल,” असे त्यांच्या मनात आले. श्यावाश्वांचे मनही तिच्यावर बसले होते. म्हणून अर्चनाना राजाला म्हणाले, “राजा, तुझे घराणे माझ्या घराण्याशी जोड.”
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
ऋषीच हवा
राजा तयार होता. त्याने राणीला विचारले, “तुला काय वाटते? मी मुलगी श्यावाश्वाला द्यायचे ठरवतो आहे. अत्रींचा नातू आपल्याला काही वाईट जावई नाही.” “माझा जन्म राजर्षींच्या घराण्यात झाला आहे,” राणी म्हणाली. “जो ऋषी नाही, तो आपला जावई होणार नाही. आणि या तरुणाला अजून एकही सूक्त दिसलेले नाही.” ऋषी म्हणजे ज्याला वेदातले सूक्त प्राप्त झाले आहे तो. ऋषींना त्यांची सूक्ते दिसतात, असे म्हणतात. राजाने राणीशी बोलून विचार केला. मग त्याने अर्चनानांना नकार दिला. “जो ऋषी नाही, तो आमचा जावई होऊ शकत नाही,” तो म्हणाला. यज्ञ संपल्यावर अर्चनाना घरी परत गेले. पण श्यावाश्वांचे मन त्या मुलीवरून काही परतले नाही.
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
भेटी आणि एक इच्छा
घरी परतताना वाटेत पिता-पुत्रांना दोन राजे भेटले. ते दोघे भाऊ होते. त्यांच्यापैकी एकाची राणीही सोबत होती. नवऱ्याची परवानगी घेऊन त्या राणीने श्यावाश्वांना भरपूर संपत्ती दिली: शेळ्या-मेंढ्या, गाई आणि घोडे. असे करत पिता-पुत्र आपल्या आश्रमात पोहोचले, आणि त्यांनी अत्रींना नमस्कार केला. पण श्यावाश्वांच्या मनात एक विचार घोळत होता. “ती सुंदर मुलगी मला मिळाली नाही,” त्यांना वाटले, “कारण मला कधी सूक्त दिसले नाही. मीही सूक्ते पाहणारा ऋषी झालो तर! किती सुखी होईन मी.”
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
वनातले अनोळखी
श्यावाश्व वनात असा विचार करत होते, तेवढ्यात मरुत त्यांच्यासमोर प्रकट झाले. मरुत म्हणजे वादळाचे देव. श्यावाश्वांनी पाहिले, तर मरुत अगदी शेजारी उभे होते. रूपाने ते श्यावाश्वांसारखेच होते, आणि वयानेही तेवढेच. त्यांच्या छातीवर सोने होते. श्यावाश्व चकित झाले. “आपण कोण?” त्यांनी विचारले. मग त्यांच्या लक्षात आले, की हे देव आहेत, मरुत. आणि त्यांनी एका सूक्ताने मरुतांची स्तुती केली. मरुत वेगवान घोड्यांवर कसे स्वार होतात, आणि आकाशातल्या सोन्यासारखे रथांवर कसे चमकतात, ते त्यांनी गायले. मरुतांना पाहताच श्यावाश्वांनी त्यांची स्तुती केली नव्हती. उलट “आपण कोण?” असे विचारले होते. हा स्वतःचा मोठा दोष आहे, असे त्यांना वाटले.
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
रात्रदेवीच्या हाती निरोप
मरुत त्यांच्या स्तुतीने प्रसन्न झाले. आपल्या वाटेने जाताना त्यांनी छातीवरचे सोने काढून श्यावाश्वांना दिले. आता श्यावाश्व ऋषी झाले होते, कारण त्यांना एक सूक्त प्राप्त झाले होते. मरुत गेल्यावर त्यांचे मन राजकन्येकडे धावले. आपण ऋषी झालो आहोत, हे राजाला कळवावे, असे त्यांना वाटले. म्हणून त्यांनी रात्रदेवीला दूत म्हणून पाठवले. “माझे हे सूक्त रथवीतीकडे घेऊन जा,” ते म्हणाले. “त्याला सांग, माझी इच्छा अजून मला सोडून गेलेली नाही.” राजा कुठे आहे, ते रात्रीला दिसेना. पण श्यावाश्वांनी ऋषींच्या दृष्टीने त्याला पाहिले. “तो तिथे राहतो,” त्यांनी तिला सांगितले, “हिमालयाच्या एका रम्य कड्यावर.”
ऋषी होऊन वधू मिळवणारे श्यावाश्व
राजा आला
रात्रीने तो निरोप राजापर्यंत पोहोचवला, आणि “आता काहीतरी कर,” असा राजाकडे आग्रह धरला. तेव्हा रथवीती आपल्या मुलीला घेऊन अर्चनानांकडे आला. त्याने ऋषींचे पाय धरले, आणि वाकून, हात जोडून तो त्यांच्यासमोर उभा राहिला. “मी रथवीती,” तो म्हणाला. “आपल्याला आपले घराणे माझ्या घराण्याशी जोडायचे होते, तेव्हा मी नकार दिला. मला क्षमा करा. माझ्यावर रागावू नका. आपण ऋषींचे पुत्र आहात, स्वतः ऋषी आहात, आणि आता एका ऋषींचे पिताही आहात. चला, माझ्या मुलीचा आपल्या मुलाची बायको म्हणून स्वीकार करा.” राजाने अर्चनानांचा सत्कार केला. पाय धुवायला पाणी दिले, आणि मधाचे पेय दिले. त्याने त्यांना शंभर पांढरे घोडे दिले, आणि मग त्यांना निरोप दिला. त्या उदार राणीने आणि त्या दोन राजांनी श्यावाश्वांना भेटी दिल्या होत्या. म्हणून श्यावाश्वांनी आपल्या सूक्तात त्या तिघांची स्तुती केली. ही गोष्ट बृहद्देवतेतून (५.५०-८१) घेतली आहे. ऋग्वेदातल्या सूक्तांच्या देवतांची आणि कथांची ही नंतरच्या काळातली सूची. ऋग्वेदातले सूक्त ५.६१ श्यावाश्वांचे मानले जाते; त्या सूक्ताविषयी परंपरा ही गोष्ट सांगते. ते सूक्त स्वतः मरुतांना विचारते, “आपण कोण?” ते मरुतांची स्तुती करते, शशीयसी राणी आणि तरंत व पुरुमीळ्ह या राजांना त्यांच्या भेटींसाठी धन्यवाद देते, आणि रात्रीकडून रथवीती दार्भ्य राजाला निरोप पाठवते. मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्यही ही गोष्ट थोड्याफार फरकाने सांगतात. पंचविंश ब्राह्मण (८.५.९) आणि जैमिनीय ब्राह्मण (१.१६३-१६४) श्यावाश्वांच्या इतर गोष्टी सांगतात.