वेदांतील कथा
मनूंचा बैल आणि असुर पुरोहित
बैलाचा आवाज
मनूंकडे एक बैल होता. त्या बैलात एक आवाज होता. तो आवाज देवांचे वैरी असलेल्या असुरांना मारत असे, प्रत्येक शत्रूला मारत असे. तो बैल फुरफुरला किंवा डुरकला, की असुर चिरडले जात. असुरांनी आपसात विचार केला. “अरेरे, हा बैल आपले नुकसान करतो,” ते म्हणाले. “याचा नाश कसा करावा?” असुरांचे दोन पुरोहित होते, किलात आणि आकुली. मनूंबद्दल त्यांना एक गोष्ट ठाऊक होती. “मनू श्रद्धाळू आहेत,” ते म्हणाले. “श्रद्धा हीच त्यांची देवता आहे. आपण दोघे त्यांची परीक्षा पाहू.”
मनूंचा बैल आणि असुर पुरोहित
मनूंचा होकार
मग किलात आणि आकुली मनूंकडे आले. “मनू,” ते म्हणाले, “आम्ही आपल्यासाठी एक यज्ञ करतो.” “कशाने?” मनूंनी विचारले. “या बैलाने,” ते म्हणाले. “ठीक आहे,” मनू म्हणाले. यज्ञात अर्पण करण्यासाठी बैलाला धरण्यात आले. बैल धरला जाताच तो आवाज त्याच्यातून निघाला, आणि मनूंच्या पत्नीत, मनावीत, शिरला. आता मनावीचे बोलणे जिथे जिथे लोकांच्या कानी पडे, तिथे तिथे असुर चिरडले जात. असुरांनी पुन्हा आपसात विचार केला. “हे तर आधीपेक्षा वाईट झाले,” ते म्हणाले. “माणसाची वाणी तर कितीतरी जास्त बोलते.”
मनूंचा बैल आणि असुर पुरोहित
यज्ञात शिरलेला आवाज
किलात आणि आकुली पुन्हा म्हणाले, “मनू श्रद्धाळू आहेत. आपण दोघे त्यांची परीक्षा पाहू.” ते मनूंकडे आले आणि म्हणाले, “मनू, आम्ही आपल्यासाठी यज्ञ करतो.” “कशाने?” मनूंनी विचारले. “आपल्या या पत्नीने,” ते म्हणाले. “ठीक आहे,” मनू म्हणाले. मनावीला यज्ञात अर्पण करण्यासाठी धरण्यात आले. ती धरली जाताच तो आवाज तिच्यातून निघाला. मग तो यज्ञातच शिरला, यज्ञाच्या पात्रांत शिरला. तिथून किलात आणि आकुली त्याला बाहेर काढू शकले नाहीत. असुरांना मारणारा तो आवाज आजही त्या पात्रांतून उमटतो. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (१.१.४.१४-१७) घेतली आहे. वेद आणि त्यांतले विधी समजावणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. यज्ञात केला जाणारा एक नाद समजावण्यासाठी ब्राह्मण ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. त्या नादात हाच आवाज उमटतो, आणि ही गोष्ट जाणणाऱ्याच्या शत्रूंचे वाईट होते, असे तो सांगतो. मैत्रायणी संहिता (४.८.१) आणि काठक संहिता (३०.१) ही गोष्ट वेगळी सांगतात. तिथे असुरांच्या पुरोहितांची नावे त्रिष्ट आणि वरुत्री आहेत. इंद्र ब्राह्मणाच्या रूपात येतो, ते दोघे पुरोहित पळून जातात (काठक संहितेत इंद्र त्यांची डोकी उडवतो), आणि मनूंच्या पत्नीला सोडून दिले जाते.