वेदांतील कथा
वेद आणि त्यांतील कथा
ऋषींची सूक्ते
वेद म्हणजे ज्ञान, पवित्र ज्ञान. वेद चार आहेत. त्यांतला सर्वांत जुना ऋग्वेद. तो सूक्तांचा संग्रह आहे. तो तीन हजार वर्षांहून जुना असावा, असे मानले जाते. ही सूक्ते ऋषींनी रचली. पुरोहितांच्या घराण्यांत ती वडिलांकडून मुलाकडे आली. बहुतेक सूक्तांत देवांची स्तुती आहे. ती मुख्यतः विधीच्या वेळी म्हणण्यासाठी रचली होती. तो विधी म्हणजे देवांना तुपाची किंवा सोमाची आहुती. सोम म्हणजे एक पवित्र पेय. या पुस्तकात ‘विधी’ म्हणजे नेहमी अशीच आहुती. काही सूक्तांत एखाद्या गोष्टीचा भाग येतो. सुमारे डझनभर सूक्ते तर संवादच आहेत. त्यांत फक्त बोलणाऱ्यांचे शब्द आहेत. काय घडले, याचा सूक्तात फक्त इशारा असतो. गोष्ट सांगितलेली नसते. अशी सूक्ते पूर्वी बहुधा एखाद्या गद्य कथेसोबत सांगितली जात. ती कथा पुढे हरवली.
वेद आणि त्यांतील कथा
ब्राह्मण ग्रंथ
सूक्तांच्या काळानंतर ब्राह्मण ग्रंथांचा काळ आला. इथे ‘ब्राह्मण’ म्हणजे ग्रंथ, पुरोहित वर्गातला माणूस नव्हे. ब्राह्मण ग्रंथ हे गद्य ग्रंथ आहेत. ते विधी समजावून सांगतात: प्रत्येक कृतीचा अर्थ काय, आणि प्रत्येक ऋचा का म्हणायची. तोपर्यंत नवी सूक्ते रचणे थांबले होते. जुनी सूक्ते पवित्र झाली होती. पुरोहित विधींच्या वेळी ती म्हणत. पण भाषा इतकी बदलली होती, की सूक्तांचा अर्थ पुरता कळेनासा झाला होता. एखादा विधी समजावताना ब्राह्मण ग्रंथ अनेकदा एखादी गोष्ट सांगतो. या पुस्तकातल्या बहुतेक गोष्टी याच ग्रंथांतून आल्या आहेत. त्यांत सर्वांत मोठा वाटा शतपथ ब्राह्मणाचा. ‘शतपथ’ म्हणजे ‘शंभर मार्ग’. त्याच्या शंभर अध्यायांवरून हे नाव पडले.
वेद आणि त्यांतील कथा
या गोष्टींत काय आहे
भारतातल्या या सर्वांत जुन्या गोष्टी. त्यांत सृष्टीच्या आरंभीच्या पाण्यावर एक सोनेरी अंडे तरंगते. देव आणि त्यांचे वैरी असुर, दोघेही प्रजापतीची मुले आहेत. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. चोरीला गेलेल्या गाई शोधायला देव एका कुत्रीला नदीपलीकडे पाठवतात. एक पिता यज्ञात बळी देण्यासाठी आपल्या मुलाला विकतो. जिथे सूक्तात फक्त संवाद आहे, तिथे दोन जुने ग्रंथ मदतीला येतात. यास्कांचे निरुक्त वेदांतले कठीण शब्द समजावते. बृहद्देवता ऋग्वेदातल्या प्रत्येक ऋचेची देवता सांगते. शिवाय ती सूक्तांविषयी अनेक गोष्टीही सांगते. त्यांच्या खूप नंतर, इसवी सनाच्या चौदाव्या शतकात, सायणाचार्य या विद्वानांनी एक भाष्य लिहिले. त्यात ऋग्वेदातल्या सूक्तांचा शब्द न् शब्द समजावला आहे. ते दक्षिण भारतात विजयनगरला राहत.
वेद आणि त्यांतील कथा
या पुस्तकात गोष्टी कशा सांगितल्या आहेत
इथली प्रत्येक गोष्ट पूर्ण सांगितली आहे, सोप्या भाषेत. ती गोष्ट सांगणाऱ्या सर्वांत जुन्या ग्रंथावरून ती घेतली आहे. आपल्या पदरचे काहीही घातलेले नाही. जिथे मूळ ग्रंथ गप्प आहेत, तिथे गोष्टही गप्प राहते. प्रत्येक गोष्टीच्या शेवटी तिच्या आधाराविषयी एक छोटी टीप आहे. ब्राह्मण ग्रंथ एखादा विधी समजावण्यासाठी गोष्ट सांगत असेल, तर ती टीप त्या विधीचा एका वाक्यात उल्लेख करते. ऋग्वेदात फक्त संवाद असेल, तर भोवतालची गोष्ट ब्राह्मण ग्रंथ, बृहद्देवता, निरुक्त किंवा सायणाचार्य यांच्याकडून घेतली आहे. टीप तसे सांगते. दोन ग्रंथांत गोष्ट वेगवेगळी असेल, तर टीप तेही सांगते. गोष्टी तीन भागांत आहेत: आधी देव, मग ऋषी आणि मुनी, आणि शेवटी राजे आणि पुरोहित. हा परिचय ए. ए. मॅकडोनेल यांच्या संस्कृत साहित्याच्या इतिहासावरून (१९००) लिहिले आहे. शिवाय या ग्रंथांच्या प्रस्तावनांचाही आधार घेतला आहे: जे. एगेलिंग यांचा शतपथ ब्राह्मणाचा अनुवाद (१८८२), ए. बी. कीथ यांचा ऋग्वेदाच्या ब्राह्मणांचा अनुवाद (१९२०), मॅकडोनेल यांची बृहद्देवतेची आवृत्ती (१९०४) आणि एल. सरूप यांची निरुक्ताची आवृत्ती (१९२०).