वेदांतील कथा
विहिरीतला त्रित
वाळवंटातली तहान
एकत, द्वित आणि त्रित असे तीन ऋषी होते. त्यांची नावे एक, दोन आणि तीन या आकड्यांसारखी वाटतात. एकदा ते जिंकून मिळवलेला गाईंचा कळप हाकत चालले होते. रानात त्यांना तहान लागली. वाळवंटात त्यांना एक विहीर सापडली. एकतांना विहिरीत उतरायचे नव्हते. द्वितांनाही नव्हते. म्हणून त्रित खाली उतरले. तळाशी जाऊन त्यांनी पाणी प्यायले. मग इतर दोघांसाठी पाणी वर काढून दिले. ते दोघे मनसोक्त पाणी प्यायले.
विहिरीतला त्रित
विहिरीवर चाक
मग त्या दोघांनी त्रितांचा विश्वासघात केला. त्यांनी त्रितांना विहिरीच्या तळाशीच सोडले. विहिरीचे तोंड रथाच्या एका चाकाने झाकले. आणि गाई घेऊन ते निघून गेले. त्रितांना वर चढता येईना. “मला इथून बाहेर पडू दे,” त्यांच्या मनात आले. “बाहेर पडायची वाट मिळू दे. कोणीतरी मदतीला मिळू दे.” सगळ्या देवांनी आपल्याला वर काढावे, म्हणून त्यांनी देवांचा धावा केला. तेव्हा त्यांना एक सूक्त स्फुरले, ऋषींना सूक्ते दिसत तसे. रात्री त्रित विहिरीच्या तळाशी होते. तिथून त्यांना विहिरीत खाली उतरलेले चांदणे दिसले.
विहिरीतला त्रित
त्रितांचा धावा
तिथे अंधारात त्रितांनी आपले दुःख गाऊन देवांना सांगितले. “देवांसाठी पवित्र सोमरस काढला जाई, तेव्हा बोलणारा मीच असे,” त्रितांनी गायले. “तहानलेल्या हरणावर लांडगा तुटून पडतो, तशा काळज्या आता मला खात आहेत. या विहिरीच्या भिंती चारी बाजूंनी मला दाबत आहेत. उंदीर धागे कुरतडतात, तशा काळज्या मला कुरतडत आहेत.” त्यांच्या सूक्तात ऋचेमागून ऋचा याच हाकेने संपते: वित्तं मे अस्य रोदसी “हे आकाश आणि पृथ्वी, माझ्या या संकटाची दखल घ्या!”
विहिरीतला त्रित
विहिरीतून सुटका
बृहस्पती देवाने त्रितांची हाक ऐकली. त्रितांच्या सूक्तात ते असे सांगितले आहे: “विहिरीत टाकलेल्या त्रितांनी मदतीसाठी देवांचा धावा केला. बृहस्पतीने तो ऐकला, आणि त्या अरुंद जागेतून मोकळी वाट काढली.” पर्जन्य म्हणजे पावसाच्या ढगांचा देव. त्याने पाऊस पाडला. पावसाच्या पाण्यावर त्रित तरंगत वर आले. त्यांना कोंडणाऱ्या रथाच्या चाकापर्यंत ते थेट पोहोचले. मग त्रित त्या दोघांच्या पावलांचा माग काढत निघाले. त्यांना येताना पाहून ते दोघे रानात पळून गेले. त्यांनी स्वतःहून त्रितांशी वैर पत्करले होते. त्रितांनी त्यांना पशू करून टाकले. एकाला अस्वल केले, आणि दुसऱ्याला माकड. आता गाई त्रितांच्या झाल्या, फक्त त्यांच्याच. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त १.१०५ आणि जैमिनीय ब्राह्मण (१.१८४) यांवरून सांगितली आहे. परंपरा हे सूक्त त्रितांचे मानते. जैमिनीय ब्राह्मण हा वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी एक. संकटात सापडलेला माणूस एक सामगान गातो; त्याचा अर्थ सांगण्यासाठी हा ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. त्रितांनी काढलेले पाणी आणि चांदणे, हे मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य यांच्याकडून घेतले आहे; त्यांच्या सांगण्यात ते दोघे त्रितांना विहिरीत ढकलून देतात. निरुक्तातही (४.६) आणि बृहद्देवतेतही (३.१३२-१३७) ही गोष्ट आहे; बृहद्देवतेत एका लांडगीचे क्रूर पुत्र त्रितांना विहिरीत टाकतात.