वेदांतील कथा
दासीपुत्र कवष
सरस्वतीकाठचे ऋषी
एकदा पवित्र सरस्वती नदीच्या काठी ऋषींनी एक मोठा, अनेक दिवस चालणारा यज्ञ मांडला होता. त्या यज्ञात ते देवांचा पवित्र सोमरस काढत होते आणि पीत होते. अशा यज्ञात दीक्षा घेतल्याशिवाय कोणालाही भाग घेता येत नसे. दीक्षा म्हणजे खास व्रते घेऊन यज्ञासाठी पात्र होणे. ज्यांनी दीक्षा घेतली होती, त्यांच्यात कवष ऐलूषही होते. बाकीचे ऋषी त्यांच्यावर उलटले. “हा दासीचा मुलगा आहे,” ते म्हणाले. “हा जुगारी आहे. हा ब्राह्मण नाही. याला आपल्यात दीक्षा कशी मिळाली?”
दासीपुत्र कवष
तहानेने मरू दे
म्हणून ऋषींनी कवषांना सोमापासून हाकलून दिले. त्यांनी त्यांना उचलून वाळवंटात नेले. “तिथे तहानेनेच याचा जीव जाऊ दे,” ते म्हणाले. “सरस्वतीचे पाणी याला प्यायला मिळणार नाही.” त्यांनी कवषांना वाळवंटात सोडून दिले. कवषांना तहानेने घेरले. तिथेच, त्या तहानेत, कवषांना एक सूक्त दिसले. प्राचीन ऋषींना सूक्ते अशीच मिळत: ती त्यांना दिसत. त्या सूक्ताचे नाव ‘अपांनपात’, म्हणजे ‘पाण्याचे बाळ’. पाण्यात राहणाऱ्या एका देवावरून ते नाव पडले. प्रार्थना करणाऱ्या पुरोहितासाठी देवांपर्यंत वाट खुली होवो, अशी त्याच्या पहिल्या शब्दांत प्रार्थना आहे.
दासीपुत्र कवष
नदीने घातलेला वेढा
त्या सूक्ताने कवषांनी पाण्याचे प्रेम मिळवले. पाणी उसळून वर आले आणि त्यांच्या मागे मागे बाहेर आले. मग सरस्वती स्वतः त्यांच्याकडे आली. नदीने त्यांना चारी बाजूंनी वेढा घातला. त्या जागेला आजही परिसरक म्हणतात, म्हणजे ‘भोवती धावणे’. कारण तिथे सरस्वती कवषांभोवती धावली. ज्या नदीचे पाणी ऋषींनी त्यांना नाकारले होते, तीच नदी त्यांच्याकडे चालून आली. तेव्हा ऋषी आपसात बोलू लागले. “देव या माणसाला ओळखतात,” ते म्हणाले. “चला, याला परत बोलावू.”
दासीपुत्र कवष
परत बोलावले
“ठीक आहे,” सगळे म्हणाले, आणि त्यांनी कवषांना यज्ञात परत बोलावले. त्यांनी कवषांचा मान केला. “ऋषिवर, आपल्याला नमस्कार,” ते म्हणाले. “आम्हाला सोडून जाऊ नका. आपण आमच्यात सर्वश्रेष्ठ आहात, कारण नदी आपल्या मागून येते.” असे म्हणून त्यांनी कवषांचा राग शांत केला. मग ऋषींनी त्यांचे ‘अपांनपात’ सूक्त म्हटले. ज्या माणसाला त्यांनी मरायला हाकलले होते, त्याच्याच सूक्ताने त्यांनाही पाण्याचे आणि देवांचे प्रेम मिळाले. असा कवषांचा मोठेपणा होता. ते सूक्त सर्वांत आधी त्यांनाच कळले. ही गोष्ट ऐतरेय ब्राह्मणातून (२.१९) घेतली आहे. ऋग्वेदाचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. कवषांना दिसलेले सूक्त म्हणजे ऋग्वेदातील सूक्त १०.३०. ऋषींनी मागितलेली क्षमा कौषीतकी ब्राह्मणातून (१२.३) घेतली आहे. तिथे कवषांना भोजनाच्या वेळी नाकारले जाते, आणि ते रागावून निघून जातात. सोमासाठी पाणी आणताना जे सूक्त म्हणतात, ते समजावण्यासाठी ऐतरेय ब्राह्मण ही गोष्ट सांगते. परंपरा जुगाऱ्याचे सूक्तही (ऋग्वेद १०.३४) कवषांचेच मानते. ते या संकेतस्थळावर ‘वेदांतील तत्त्वचिंतनाची सूक्ते’ या पुस्तकात ‘जुगाऱ्याचा विलाप’ या नावाने आहे.