वेदांतील कथा
देवांनी सत्य निवडले
सत्याने बाजू बदलली
देव आणि त्यांचे जुने वैरी असुर, दोघेही प्रजापतीची मुले होते. प्रजापती म्हणजे सर्व प्राण्यांचा स्वामी. दोघांनाही वडिलांकडून वाणी वारशाने मिळाली. त्या वाणीत सत्य आणि असत्य दोन्ही एकत्र होते. म्हणून सुरुवातीला देव आणि असुर सारखेच बोलत. दोघेही खरे बोलत, आणि दोघेही खोटे बोलत. ते सारखे बोलत, म्हणून ते सारखेच होते. मग त्यांनी निवड केली. देवांनी असत्य सोडले आणि सत्य घट्ट धरले. असुरांनी सत्य सोडले आणि असत्य घट्ट धरले. असुरांमध्ये जे सत्य उरले होते, त्याने पाहिले की देवांनी सत्य निवडले आहे, आणि ते देवांकडे निघून गेले.
देवांनी सत्य निवडले
गरीब देव, श्रीमंत असुर
तसेच, देवांमध्ये जे असत्य उरले होते, त्याने पाहिले की असुरांनी असत्य निवडले आहे, आणि ते असुरांकडे निघून गेले. तेव्हापासून देव फक्त खरेच बोलू लागले, आणि असुर फक्त खोटेच. देव सत्याला धरून राहिले. ते दुबळे झाले, अगदी दरिद्री झाले. असुर खोटेपणाला धरून राहिले. त्यांची भरभराट झाली, ते खूप श्रीमंत झाले. माणसांचेही असेच असते, असे ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो. सत्याला धरून राहणारा दुबळा आणि गरीब होऊ शकतो, पण शेवटी त्याचेच भले होते. खोटेपणाला धरून राहणाऱ्याची भरभराट होऊ शकते, तो श्रीमंत होऊ शकतो, पण शेवटी तो धुळीला मिळतो.
देवांनी सत्य निवडले
सत्याचा विस्तार
हे सत्य म्हणजेच वेद, असे ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो. ते म्हणजे त्रयी विद्या, तीन प्रकारचे पवित्र ज्ञान. देव म्हणाले, “चला, यज्ञ करू आणि हे सत्य पसरवू.” देवांनी पहिला विधी सुरू केला. पण असुरांना ते कळले. “देव यज्ञ करत आहेत, सत्य पसरवत आहेत,” ते म्हणाले. “चला, जाऊ, आणि जे आपले होते ते परत घेऊ.” विधी पूर्ण होण्याआधीच असुर येऊन पोहोचले. त्यांना पाहताच देवांनी यज्ञ झटकन उचलला, आणि ते दुसरेच काहीतरी करू लागले. “हे तर दुसरेच काहीतरी करत आहेत,” असुरांना वाटले, आणि ते निघून गेले.
देवांनी सत्य निवडले
सगळे सत्य जिंकले
असुर गेल्यावर देवांनी पुढचा विधी सुरू केला. पुन्हा असुरांना ते कळले, आणि ते आले. पुन्हा देवांनी यज्ञ झटकन उचलला आणि दुसरेच काहीतरी सुरू केले. पुन्हा असुर निघून गेले. असे विधीमागून विधी, सगळ्या सोमयागभर चालले. सोम म्हणजे देवांचे पवित्र पेय. सोमाचा रस सकाळी, दुपारी आणि संध्याकाळी काढून देवांना अर्पण करतात. सकाळचा आणि दुपारचा सोमविधीसुद्धा मधेच तुटला होता. शेवटी देवांनी संध्याकाळचा सोमविधी केला. या वेळी तो त्यांनी शेवटपर्यंत पूर्ण केला. यज्ञ पूर्ण करून त्यांनी सत्य मिळवले, संपूर्ण सत्य. मग असुर खचत गेले. देवांचा विजय झाला, आणि असुर धुळीला मिळाले. सत्याला धरून होते, तोवर देव गरीब होते. आता शेवटी त्यांची भरभराट झाली.
देवांनी सत्य निवडले
दुसरी गोष्ट: स्वतःच्याच तोंडात
हाच ब्राह्मण ग्रंथ देव आणि असुर यांची आणखी एक, वेगळी गोष्ट सांगतो. एकदा देव आणि असुर एकमेकांशी झगडत होते. असुरांना गर्व होता. “आपण आहुती द्यायची तरी कोणाला?” ते म्हणाले. म्हणून ते आहुती स्वतःच्याच तोंडात टाकू लागले. त्या गर्वामुळे ते धुळीला मिळाले. गर्व म्हणजे विनाशाचे तोंड, असे ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो. देव मात्र एकमेकांना आहुती देऊ लागले. तेव्हा त्यांचा पिता प्रजापती याने स्वतःला देवांच्या स्वाधीन केले. अशा रीतीने यज्ञ देवांचा झाला, कारण यज्ञ हे देवांचे अन्न आहे. नंतर प्रजापतीने यज्ञ स्वतःची प्रतिमा म्हणून घडवला. म्हणूनच लोक म्हणतात, प्रजापती म्हणजेच यज्ञ. ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (९.५.१.१२-२७) घेतली आहे. वेद आणि त्यांतले विधी समजावणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. दुसरी गोष्टही याच ग्रंथातली आहे (५.१.१.१-२). हा ग्रंथ ती जवळजवळ त्याच शब्दांत ११.१.८.१-३ इथे पुन्हा सांगतो, आणि तिथे प्रजापती आणि यज्ञ यांच्याविषयीची ओळ जोडतो. सोमयागातले काही विधी शेवटच्या आहुतींशिवाय अर्धवटच का संपतात, हे समजावण्यासाठी हा ग्रंथ पहिली गोष्ट सांगतो.