वेदांतील कथा
अत्रींनी शोधलेला सूर्य
सूर्य काळवंडला
स्वर्भानू हा देवांचा जुना वैरी, एक असुर होता. एके दिवशी स्वर्भानूने सूर्यावर अंधाराचा घाव घातला. सूर्याचे तेज विझले. सगळ्या भुवनांतले सारे काही गोंधळून गेले. वाट चुकलेल्या माणसाला आपण कुठे आहोत ते कळत नाही, तसे झाले. देवांनाही सूर्य दिसेनासा झाला. देवांनी आणि ऋषींनी सूर्याला बरे करायचा प्रयत्न केला, पण त्यांना ते जमले नाही. मग देव अत्री ऋषींकडे गेले. “ऋषिवर्य,” ते म्हणाले, “हा अंधार दूर करा.” “तसेच होईल,” अत्री त्यांना म्हणाले.
अत्रींनी शोधलेला सूर्य
अत्रींची प्रार्थना
अत्रींनी सोम ठेचायचे दगड मांडले. देवांचा राजा इंद्र याच्यासाठी त्यांनी सोमाचा पवित्र रस काढला. त्यांनी देवांची स्तुती केली आणि त्यांना नमस्कार केला. अत्रींच्या मदतीने इंद्राने स्वर्भानूची माया मोडून काढली. अंधारात लपलेला सूर्य अत्रींनी आपल्या प्रार्थनेने शोधून काढला. सूर्याने त्यांना हाक मारली. “अत्री, मी तुझा आहे,” सूर्य म्हणाला. “या वैऱ्याला मला गिळू देऊ नकोस!” अत्रींनी तो अंधार दूर केला. त्यांनी सूर्याला पुन्हा आकाशात बसवले. सूर्य पुन्हा प्रकाशू लागला. देव अत्रींना म्हणाले, “आम्हाला अंधाराने ग्रासले होते. तुम्ही आमच्यासाठी प्रकाश शोधून आणलात. म्हणून प्रकाश हाच तुमचा वाटा असू द्या.” सूक्त या शब्दांनी संपते: “स्वर्भानू असुराने ज्याला अंधाराने ग्रासले होते, तो सूर्य अत्रींनी पुन्हा शोधून काढला. इतर कोणालाही ते जमले नाही.” इथे ‘अत्री’ म्हणजे अत्री ऋषी आणि त्यांचे कुळ. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त ५.४०, ऋचा ५ ते ९ वरून सांगितली आहे. देवांची विनंती आणि अत्रींचा वाटा जैमिनीय ब्राह्मणातून (१.८०) घेतला आहे. वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. ‘अत्रींचे सुवर्ण’ नावाच्या दानाचा अर्थ सांगण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो, कारण सोने म्हणजे प्रकाश. देवांनाही सूर्य दिसेना आणि तो पुन्हा प्रकाशू लागला, ही भर पंचविंश ब्राह्मणातली (६.६.८, १४.११.१४). अत्रींनी इंद्रासाठी सोम काढला, सातव्या ऋचेत सूर्य बोलतो, आणि इंद्राने अत्रींच्या मदतीने काम केले, हा अर्थ मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य यांनी लावलेला आहे. शतपथ ब्राह्मणात (५.३.२.२) अंधार दूर करणारे अत्री नाहीत; तिथे सोम आणि रुद्र हे देव तो दूर करतात.