वेदांतील कथा
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
राजाचे नवे पुरोहित
असमाती नावाच्या राजाकडे चार भाऊ कुलपुरोहित होते. ते ऋषीही होते. त्यांच्यापैकी एकाचे नाव सुबंधू. पुढे राजाने त्या चौघा भावांना काढून टाकले. त्यांच्या जागी त्याने दुसरे दोन पुरोहित ठेवले, कारण तेच सर्वांत श्रेष्ठ आहेत असे त्याला वाटले. हे दोघे असुरांचे जादूगार होते. असुर म्हणजे देवांचे जुने वैरी. त्यांची माया अशी होती, की ते अग्नीशिवाय भात आणि मांस शिजवू शकत. चौघे भाऊ रागावले. ते एका वनात निघून गेले. तिथे त्यांनी राजाविरुद्ध यज्ञ मांडला, त्याचे वाईट व्हावे म्हणून.
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
आहुतींची आग
भावांच्या यज्ञातल्या आहुती राजाला भाजू लागल्या. तो आपल्या दोघा जादूगारांना म्हणाला, “भावांच्या आहुती मला जाळत आहेत.” “यावर उपचार करणारे आम्ही आहोत,” जादूगार म्हणाले. “आम्हीच यावरचे औषध. त्यांच्या आहुती आपल्याला जाळणार नाहीत, असे आम्ही करू.” जादूगार भाऊ जिथे होते, तिथे गेले. सुबंधू झोपले होते. त्यांना काहीच कळले नाही. जादूगारांनी सुबंधूंचे प्राण काढून घेतले, आणि अग्नीभोवती मांडलेल्या काठ्यांमध्ये लपवून ठेवले. त्या काळी अग्नीभोवती अशा काठ्या मांडत.
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
भाऊ निघाले
सुबंधू जागे झाले नाहीत. तेव्हा भावांच्या लक्षात आले. “असुर जादूगारांनी सुबंधूंचे प्राण नेले आहेत,” ते म्हणाले. “चला, त्यांच्या प्राणांच्या मागावर जाऊ.” ते निघाले. जाताना त्यांनी देवांचा राजा इंद्र याची प्रार्थना केली. “इंद्रा, आम्ही वाट चुकू नये,” ते म्हणाले. “कोणताही शत्रू आमच्या वाटेत आडवा येऊ नये.” सुबंधूंचे मन दूर दूर जिथे जिथे गेले होते, तिथून ते परत बोलावण्यासाठी त्यांनी एक सूक्तही गायले. “तुझे जे मन दूर यमाकडे गेले,” त्यांनी गायले, “ते आम्ही तुझ्याकडे परत फिरवतो. तू जगावेस, इथेच राहावेस, म्हणून.”
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
राजाला लाज वाटली
असे करत भाऊ असमाती राजाकडे आले. ज्या राजाने त्यांना काढून टाकले होते, त्याच्याकडेच ते आले. त्यांनी आपल्या सूक्तात त्याची स्तुती केली. त्याचे तेज आणि युद्धातला त्याचा पराक्रम गायला. ती स्तुती ऐकून राजाला लाज वाटली. तो जाऊन भावांच्या बाजूला उभा राहिला. मग भावांनी राजाच्या अग्नीत अग्निदेवाची स्तुती केली. अग्नी त्यांच्याकडे आला. “काय हवे म्हणून माझ्याकडे आलात?” त्याने विचारले. “आम्हाला सुबंधूंचे प्राण परत हवे आहेत,” भावांनी सांगितले.
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
अग्नी बोलला
“ते इथेच आहेत, अग्नीभोवतीच्या काठ्यांमध्ये,” अग्नी म्हणाला. “घ्या.” मग भावांनी सुबंधूंच्या प्राणांना त्यांच्या लपण्याच्या जागेतून बाहेर बोलावले. आपल्या सूक्तातल्या या शब्दांनी त्यांनी हाक मारली: अयं मातायं पितायं जीवातुरागमत् । इदं तव प्रसर्पणं सुबन्धवेहि निरिहि ॥ “ही माता, हा पिता, इथे जीवन आले आहे,” त्यांनी हाक मारली. “सुबंधू, ही तुझी बाहेर पडायची वाट. ये! बाहेर ये!” आणि सुबंधूंचे प्राण त्यांच्या देहात परत आले. ते जिवंत झाले. पूर्वी होते तसेच झाले.
सुबंधूंचे प्राण परत आणले
जादूगारांचा अंत
भावांनी सुबंधूंना स्पर्श केला, प्रत्येकाने स्वतःच्या हाताने. “माझा हा हात भाग्यवान आहे,” त्यांनी गायले. “हा दुसरा तर अधिकच भाग्यवान. या हातात सगळी औषधे आहेत. याचा स्पर्श सुखद आहे.” मग त्या दोघा जादूगारांना बातमी लागली: “या ऋषींनी प्राण बाहेर बोलावले आहेत.” याची जादूगारांना तयारी नव्हती. त्यांचा टिकाव लागला नाही, आणि ते पळून गेले. ऋषींना दुरूनच पाहताच त्यांची सगळी माया नाहीशी झाली, आणि त्यांना सर्वांत कुरूप रूप आले. मग ते दोघे मेले. ही गोष्ट जैमिनीय ब्राह्मणातून घेतली आहे (ओर्टेल यांच्या क्रमांकाप्रमाणे ३.१६७-१७०). वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. ऋग्वेदातील चार सूक्तांची (१०.५७-६०) ही गोष्ट तो सांगतो. तो भावांना गौपायन म्हणतो, आणि जादूगारांची नावे किलात आणि आकुली अशी देतो. या ग्रंथाचा हा भाग काही ठिकाणी खराब झाला आहे. जिथे तो गप्प आहे, तिथे गोष्ट सूक्तांविषयीच्या परंपरेतल्या कथनांप्रमाणे सांगितली आहे. त्यांतले एक म्हणजे बृहद्देवता (७.८३-१०२), सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. दुसरे म्हणजे मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य; ते शाट्यायन ब्राह्मणाचा हवाला देतात. राजाने भावांना काढून टाकणे, भावांचा राग आणि राजाचे वाईट व्हावे म्हणून त्यांनी केलेला यज्ञ (हे सायणाचार्यांकडून), गायलेली सूक्ते, राजाची लाज आणि हातांचा स्पर्श, हे त्यांच्याकडून घेतले आहे. बृहद्देवतेत जादूगार कबुतरांचे रूप घेऊन सुबंधूंना मारतात, आणि अग्नी स्वतःच त्यांचे प्राण परत देतो.