वेदांतील कथा
घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषी
एक रहस्य आणि एक धमकी
एकदा देवांच्या यज्ञाचे मस्तक हरवले. मग मस्तक नसलेल्या यज्ञानेच त्यांना पूजा चालू ठेवावी लागली. दध्यङ् ऋषींना तो यज्ञ पुन्हा पूर्ण कसा करायचा, ते ठाऊक होते. यज्ञाचे रहस्य त्यांना माहीत होते: त्याचे मस्तक परत कसे जोडायचे, आणि सगळा यज्ञ पूर्ण कसा करायचा. पण देवांचा राजा इंद्र याने दध्यङ् ऋषींना बजावले होते. “हे तू आणखी कोणाला शिकवलेस,” तो म्हणाला, “तर मी तुझे मस्तक कापून टाकीन.”
घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषी
अश्विनीकुमारांची विनंती
दध्यङ् ऋषींच्या या रहस्याची बातमी अश्विनीकुमारांच्या कानावर गेली. अश्विनीकुमार म्हणजे जुळे देव. ते घोडेस्वार होते, आणि वैद्यही होते. अश्विनीकुमार दध्यङ् ऋषींकडे आले. “आम्हाला आपले शिष्य करून घ्या,” ते म्हणाले. “आपल्याला काय शिकायचे आहे?” ऋषींनी विचारले. “यज्ञाचे रहस्य,” ते म्हणाले. “त्याचे मस्तक परत कसे जोडायचे, आणि तो पूर्ण कसा करायचा.” “इंद्राने मला सांगितले आहे की हे मी आणखी कोणाला शिकवले, तर तो माझे मस्तक कापील,” दध्यङ् ऋषी म्हणाले. “तो तसे करील, याची मला भीती वाटते. मी आपल्याला शिष्य करून घेणार नाही.”
घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषी
अश्विनीकुमारांची युक्ती
“आम्ही इंद्रापासून आपले रक्षण करू,” अश्विनीकुमार म्हणाले. “कसे रक्षण कराल?” दध्यङ् ऋषींनी विचारले. “आपण आम्हाला शिष्य करून घेतले की आम्ही आपले मस्तक कापू, आणि दुसरीकडे कुठेतरी ठेवून देऊ,” ते म्हणाले. “मग घोड्याचे मस्तक आणून आपल्याला लावू. त्या मस्तकाने आपण आम्हाला शिकवा. शिकवून झाले की इंद्र ते मस्तक कापील. मग आम्ही आपले स्वतःचे मस्तक परत आणू, आणि पुन्हा लावू.” “ठीक आहे,” दध्यङ् ऋषी म्हणाले.
घोड्याचे मस्तक लावलेले ऋषी
दोन मस्तके
ठरल्याप्रमाणे दध्यङ् ऋषींनी अश्विनीकुमारांना शिष्य करून घेतले. मग अश्विनीकुमारांनी त्यांचे मस्तक कापून बाजूला ठेवून दिले. घोड्याचे मस्तक आणून त्यांनी ते ऋषींना लावले. त्या घोड्याच्या मस्तकाने दध्यङ् ऋषींनी त्यांना यज्ञाचे रहस्य शिकवले. शिकवून झाल्यावर इंद्राने ते मस्तक कापले. मग अश्विनीकुमारांनी ऋषींचे स्वतःचे मस्तक परत आणले आणि पुन्हा लावले. असे अश्विनीकुमारांना रहस्य मिळाले, आणि दध्यङ् ऋषींना त्यांचे स्वतःचे मस्तक. ऋग्वेदातले एक ऋषी या शिकवणीला ‘मधु’, म्हणजे मध, म्हणतात. अश्विनीकुमारांना उद्देशून ते गातात: “घोड्याच्या मस्तकाने दध्यङ् ऋषींनी तुम्हाला मधु सांगितले.” ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (१४.१.१.१७-२५) घेतली आहे. वेदांचा आणि त्यांतल्या विधींचा अर्थ सांगणाऱ्या जुन्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक; ऋषींची ओळ ऋग्वेदात १.११६.१२ येथे आहे. बृहद्देवता हा सूक्तांचा एक जुना ग्रंथ. त्यात आणखी सांगितले आहे की घोड्याचे ते मस्तक शर्यणावत पर्वतावरच्या एका सरोवरात पडले; बृहदारण्यक उपनिषदातही (२.५.१६-१९) या शिकवणीची आठवण आहे. हेच दध्यङ् ऋषी दधीची या नावाने इंद्राच्या वज्रासाठी स्वतःच्या अस्थी देतात. ती गोष्ट ‘पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा’ या पुस्तकात ‘वृत्रासुर आणि दधीचींचे दान’ या नावाने आहे.