वेदांतील कथा
अपाला
अत्रींची मुलगी अपाला
अपाला ही अत्री ऋषींची मुलगी. तिला त्वचेचा रोग होता. तिची त्वचा डागाळलेली, खराब झाली होती. त्यामुळे तिच्या नवऱ्याने तिला टाकून दिले होते. म्हणून ती आपल्या वडिलांच्या आश्रमात राहत होती. या खराब त्वचेतून सुटका व्हावी, असे अपालेला वाटत होते. ऋषींना सूक्ते दिसत, तसे तिलाही एक गान स्फुरले. ते गाऊन तिने देवांचा राजा इंद्र याची स्तुती केली. एके दिवशी अपाला पाण्यावर गेली. वाटेत तिला सोमाचा एक देठ सापडला.
अपाला
दगडांसारखे वाजणारे दात
सोम ही एक वनस्पती होती. पुरोहित ती दगडांमध्ये ठेचून देवांसाठी पवित्र रस काढत. इंद्राला सोम फार प्रिय होता. अपालेने तो सोम तोंडात घातला आणि चावला. तिच्या दातांचा आवाज सोम ठेचणाऱ्या दगडांसारखा येऊ लागला. इंद्राने तो आवाज ऐकला. “सोम ठेचणारे दगड बोलताहेत,” तो म्हणाला, आणि धावत तिथे आला. तेव्हा अपाला बोलली. “एक मुलगी पाण्यावर गेली. वाटेत तिला सोम सापडला,” ती म्हणाली. “तो तिने घरी आणला, आणि म्हणाली, ‘मी तुला इंद्रासाठी ठेचीन. त्या बलवानासाठी तुला ठेचीन.’”
अपाला
इंद्र माघारी वळला
इंद्राने पाहिले, की दगडांसारखा वाजणारा तो आवाज फक्त तिच्या दातांचा होता. तो माघारी वळला. अपालेने त्याला मागून हाक मारली. “छोट्या वीरा, सोम प्यायला तू घरोघरी जातोस,” ती म्हणाली. “माझ्या दातांनी ठेचलेला हा सोम इथेच पी. सोबत भाजलेले धान्य, लापशी आणि पोळ्या आहेत. स्तुतीचे सूक्तही आहे.” तरीही इंद्र परत फिरला नाही. अपाला पुन्हा बोलली. “आम्हाला तुला ओळखायचे आहे,” ती म्हणाली, “पण तू कोण, ते आम्हाला उमगत नाही.” तेव्हा इंद्र परत फिरला.
अपाला
सोम आणि वरदान
अपाला तोंडातल्या सोमाशी बोलली. “हळू हळू,” ती म्हणाली, “सोमाच्या थेंबा, इंद्रासाठी पाझरत बाहेर ये.” इंद्राला तिची इच्छा झाली. त्याने तिच्या तोंडातून तो सोम प्याला. “माझ्या नवऱ्याला मी नकोशी झाले होते, आणि मी निघून आले,” अपाला म्हणाली. “आता माझा इंद्राशी संग झाला आहे.” “अपाले,” इंद्राने विचारले, “तुला काय हवे आहे?” तिच्या वडिलांना टक्कल होते. त्यांच्या शेतात काही उगवत नसे. तिच्या स्वतःच्या अंगावर, पोटाखाली केस उगवत नव्हते. “इंद्रा, या तीन जागी उगवण होऊ दे,” ती म्हणाली. “माझ्या वडिलांचे डोके, त्यांचे शेत, आणि पोटाखालची माझी ही जागा. या सगळ्यांवर केस येऊ दे.” इंद्राने तिच्या वडिलांचे टक्कल घालवले. त्यांचे शेत पिकू लागले. तिच्या अंगावर पोटाखाली केस आले.
अपाला
रथाच्या छिद्रातून
मग इंद्राने अपालेची त्वचा शुद्ध केली. त्याने तिला आपल्या रथाच्या छिद्रातून ओढून काढले. मग एका गाडीच्या छिद्रातून, आणि मग एका जोखडाच्या छिद्रातून. तीनदा तिची कातडी गळून पडली. पहिल्या कातडीची घोरपड झाली, आणि पुढच्या कातडीचा सरडा. शेवटच्या कातडीचा एक प्राणी झाला. त्याचे जुने नाव आता कोणाला समजत नाही. तिचे सूक्त या शब्दांनी संपते: “इंद्रा, रथाच्या छिद्रातून, गाडीच्या छिद्रातून आणि जोखडाच्या छिद्रातून तू अपालेला तीनदा शुद्ध केलेस. तिची त्वचा तू सूर्यासारखी तेजस्वी केलीस.” आता अपालेला जगातले सर्वांत सुंदर रूप लाभले. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त ८.९१ वरून सांगितली आहे. परंपरा हे सूक्त स्वतः अपालेचे मानते. वेदांतील स्त्री ऋषींपैकी ती एक. गोष्ट जैमिनीय ब्राह्मणातून घेतली आहे (ओर्टेल यांच्या क्रमांकाप्रमाणे १.२२०). वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. मनोरथ पुरवणाऱ्या एका सामगानाच्या नावाचा अर्थ सांगण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो. नवऱ्याचा भाग आणि इंद्राची इच्छा, ही दोन्ही मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य यांच्याकडून घेतली आहेत. बृहद्देवता (६.९९-१०७) हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. तो आणि सायणाचार्य त्या तीन प्राण्यांची नावे वेगळी देतात: साळिंदर, घोरपड आणि सरडा.