वेदांतील कथा
इंद्र, अगस्त्य आणि मरुत
हविर्भाग बदलला
अगस्त्य हे एक ऋषी होते. ऋग्वेदातील कवींपैकी ते एक. एकदा त्यांनी इंद्रासाठी हविर्भाग तयार केला. हविर्भाग म्हणजे यज्ञात देवासाठी ठेवलेला वाटा. इंद्र हा देवांचा राजा, वज्राने लढणारा. मग अगस्त्यांचा विचार बदलला. तो हविर्भाग मरुतांना द्यावा, असे त्यांना वाटू लागले. मरुत म्हणजे वादळाचे देव. एकत्र स्वारी करणाऱ्या तरुण देवांचा तो एक गण होता. तेव्हा इंद्र रागावून अगस्त्यांकडे आला आणि गाऱ्हाणे मांडू लागला. “आज आम्हाला काही नाही, आणि उद्याही काही नाही,” तो म्हणाला. “पुढे काय होईल, ते कोणाला ठाऊक? माणसाचे मन भरकटते. मग त्याने जे करायचे ठरवले, ते सगळे वाया जाते.”
इंद्र, अगस्त्य आणि मरुत
अगस्त्यांनी माघार घेतली
रागावलेल्या देवाला अगस्त्यांनी उत्तर दिले. “इंद्रा, आम्हाला मारावे असे आपल्या मनात का आहे?” ते म्हणाले. “मरुत तर आपलेच बंधू आहेत. त्यांच्याशी न्यायाने वाटणी करा. आम्हाला मारू नका.” पण इंद्र ते सोडायला तयार नव्हता. “अगस्त्या, भावा, तू आमचा मित्र आहेस,” तो म्हणाला. “मग आम्हाला डावलतोस का? तुझे मन आम्ही चांगले ओळखतो. आम्हाला काही द्यावे, असे तुझ्या मनात नाही.” शेवटी अगस्त्यांनी तो हविर्भाग इंद्राला द्यायचे मान्य केले. मग इंद्र पुरोहितांना म्हणाला, “वेदी तयार करा. अग्नी पेटवा. अगस्त्य आणि मी मिळून हा यज्ञ करू.” अगस्त्यांनी त्याची स्तुती केली. “इंद्रा, आपण धनाचे स्वामी आहात,” ते म्हणाले. “मित्रांचे सर्वांत चांगले मित्र आहात. मरुतांशी बोलून एकमत करा. मग प्रत्येक हविर्भाग त्याच्या त्याच्या वेळी स्वीकारा.”
इंद्र, अगस्त्य आणि मरुत
मरुत रागावले
मरुतांसाठी ठेवलेला हविर्भाग इंद्राने घेतला. तेव्हा मरुत वज्र उगारून त्याच्यावर चालून आले. अगस्त्यांनी एक सूक्त म्हणून मरुतांची विनवणी केली. “मी नमस्कार करून आपल्याकडे आलो आहे,” ते म्हणाले. “वेगवान मरुतांनो, मी आपली कृपा मागतो. मरुतांनो, राग सोडा. आपले घोडे रथातून सोडा.” “बलवान इंद्राची मला भीती वाटली,” अगस्त्य त्यांना म्हणाले. “त्याच्यापुढे मी थरथर कापलो. म्हणून आपल्यासाठी तयार केलेले हविर्भाग मी बाजूला ठेवले. आम्हाला क्षमा करा.” मग अगस्त्य इंद्राकडेही वळले. “इंद्रा, या वीरांचे रक्षण करा,” ते म्हणाले. “मरुतांवरचा राग सोडून द्या.”
इंद्र, अगस्त्य आणि मरुत
देवांचे भांडण
मग अगस्त्य आणि इंद्र यांनी आणखी एका सूक्ताने मरुतांना शांत केले. त्या सूक्तात मोठे पराक्रम कोणी केले, यावरून इंद्र आणि मरुत भांडतात. मग त्यांचा समेट होतो. आधी इंद्र बोलला. “मरुतांनो, वृत्र सर्पाला मारताना तुम्ही मला एकटे सोडले,” तो म्हणाला. “तेव्हा तुमची ताकद कुठे होती? मी उग्र आहे, बलवान आहे. प्रत्येक शत्रूला मी नमवले.” मरुतांनी त्याला उत्तर दिले. “आम्ही तुझ्या सोबत होतो, म्हणून तू खूप काही केलेस. आमची ताकद तुझ्याइतकीच होती,” ते म्हणाले. “बलवान इंद्रा, आम्ही मनात आणले, तर आम्हीही खूप काही करू शकतो.” इंद्राने तो पराक्रम स्वतःचाच म्हटला. “वृत्राला मी माझ्या स्वतःच्या बळाने मारले,” तो म्हणाला. “हातात वज्र घेऊन मी हे तेजस्वी पाणी माणसासाठी वाहते केले.”
इंद्र, अगस्त्य आणि मरुत
मरुत शांत झाले
मग मरुतांनी त्याची स्तुती केली. “तुझ्यापुढे काहीच टिकत नाही,” ते म्हणाले. “कोणताही देव तुझ्या तोडीचा नाही. जन्मलेला किंवा पुढे जन्मणारा, कोणीही तुझ्या जवळपास येत नाही. तुझ्या मनात आहे ते कर.” त्या स्तुतीने इंद्र प्रसन्न झाला. “मरुतांनो, तुम्ही मला आनंद दिलात,” तो म्हणाला. “मित्र मित्राची स्तुती करतो, तशी तुम्ही माझी स्तुती केलीत. पूर्वीही तुम्ही मला आनंद दिला आहे. आताही द्या.” असे मरुत शांत झाले. मग त्यांनाही हविर्भागासाठी बोलावले. पुढे सोम काढला. सोम म्हणजे देवांसाठी काढलेला पवित्र रस. तेव्हा इंद्राने मरुतांनाही सोम पिणाऱ्यांत सामील केले. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्ते १.१७०, १.१७१ आणि १.१६५ वरून सांगितली आहे. कोणती ऋचा कोणी म्हटली, ते मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य यांच्याप्रमाणे दिले आहे. बृहद्देवता हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. वेदीबद्दलचे शब्द तो अगस्त्यांचे मानतो. हविर्भाग बदलण्याची गोष्ट निरुक्तातून (१.५) घेतली आहे. निरुक्त म्हणजे वैदिक शब्दांवरचा यास्कांचा जुना ग्रंथ. इंद्राचा राग आणि सोमाचा भाग बृहद्देवतेतून (४.४९-५४) घेतला आहे. इंद्राने हविर्भाग घेणे, मरुतांनी चालून येणे आणि त्यांना शांत करणे, हे तैत्तिरीय ब्राह्मणातून (२.७.११) आहे. वेदाचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. पाच वर्षांच्या एका यज्ञात बैल अर्पण करतात, त्याचे कारण सांगण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो. अगस्त्यांच्या पुढच्या गोष्टी या संकेतस्थळावर ‘अगस्त्य ऋषींनी समुद्र पिऊन टाकला’ आणि ‘अगस्त्य आणि वातापी’ या नावांनी आहेत.