वेदांतील कथा
विश्वामित्र आणि नद्या
दोन नद्यांना पूर
विश्वामित्र हे एक ऋषी होते. ऋग्वेदाची सूक्ते ज्या कवींना दिसली, त्यांच्यापैकी ते एक. ते कुशिक राजाच्या कुळातले होते. विश्वामित्रांनी सुदास नावाच्या दुसऱ्या एका राजाचे पौरोहित्य केले होते. त्याबद्दल त्यांना धन मिळाले होते. एकदा विश्वामित्र ते धन घेऊन निघाले. सोबत एक गाडी आणि एक रथ होता. त्यांच्या मागून भरत लोक येत होते. भरत म्हणजे त्यांचे स्वतःचे लोक. पुढे ते सगळे दोन नद्यांच्या संगमापाशी आले. त्या नद्या होत्या विपाशा आणि शुतुद्री. दोन्ही नद्यांना पूर आला होता. डोंगराच्या कुशीतून त्या धावत खाली येत होत्या. मोकळ्या सोडलेल्या दोन घोड्यांसारख्या त्या एकमेकींशी शर्यत लावत होत्या. वासरांना चाटणाऱ्या दोन शुभ्र गाईंसारख्या त्या जोडीने समुद्राकडे धावत होत्या. पाणी खोल होते. पलीकडे जायला कुठेच वाट नव्हती.
विश्वामित्र आणि नद्या
नद्यांचा नकार
विश्वामित्रांना पलीकडे जायचे होते. म्हणून त्यांनी नद्यांची स्तुती केली. “नद्यांमध्ये जी सर्वांत मायाळू आई, तिच्याकडे मी आलो आहे,” ते म्हणाले. “रुंद आणि मंगल विपाशेपाशी आम्ही पोहोचलो आहोत.” पण नद्यांनी त्यांना नकार दिला. “एका देवाने आमच्यासाठी पात्र खोदले आहे,” त्या म्हणाल्या. “त्या पात्रातून आम्ही भरभरून वाहतो आहोत. एकदा आम्ही वाहू लागलो, की आम्हाला मागे वळवता येत नाही. हा कवी नद्यांना हाका मारतो आहे. याला हवे तरी काय?” मग विश्वामित्रांनी नद्यांना आपल्यासाठी थांबायची विनंती केली. “पवित्र जलांनो, माझ्या शब्दाखातर थोडा विसावा घ्या,” ते म्हणाले. “क्षणभर तुमचे धावणे थांबवा. मी कुशिकाचा पुत्र एका मोठ्या सूक्ताने तुम्हाला हाक मारतो आहे. मला तुमची मदत हवी आहे.”
विश्वामित्र आणि नद्या
इंद्राने खोदलेली वाट
आपण कोणाच्या वाटेने वाहतो, ते नद्यांनी त्यांना सांगितले. ती वाट होती देवांचा राजा इंद्र याची. “हातात वज्र धरणाऱ्या इंद्रानेच आमची वाट खोदली,” त्या म्हणाल्या. “त्याने वृत्राला मारले. वृत्र हा एक सर्प होता. त्याने नद्यांना भिंत घालून कोंडून ठेवले होते. आता आम्ही रुंद पसरून वाहतो.” विश्वामित्रांनीही त्याच पराक्रमाची स्तुती केली. “इंद्राचा तो मोठा पराक्रम सदैव गायला पाहिजे,” ते म्हणाले. “त्याने वज्राने त्या सर्पाचे तुकडे तुकडे केले. मग पाणी आपली वाट शोधत बाहेर पडले.” नद्यांनी त्यांना उत्तर दिले. “कवी, तुझे हे शब्द विसरू नकोस,” त्या म्हणाल्या. “पुढच्या युगांत लोक ते पुन्हा पुन्हा म्हणतील. तुझ्या गाण्यांत आमच्यावर माया ठेव. आम्ही तुला मान देतो.”
विश्वामित्र आणि नद्या
खाली वाका
मग विश्वामित्रांनी त्यांना पुन्हा विनवले. “बहिणींनो, या कवीचे ऐका,” ते म्हणाले. “गाडी आणि रथ घेऊन मी दुरून तुमच्याकडे आलो आहे. खाली वाका. पार करायला सोप्या व्हा. नद्यांनो, तुमचे पाणी आमच्या आसांच्या खालून वाहू द्या.” या वेळी नद्यांनी वाट दिली. “कवी, आम्ही तुझे शब्द ऐकू,” त्या म्हणाल्या. “गाडी आणि रथ घेऊन तू दुरून आला आहेस.” “मी तुझ्यासाठी खाली वाकेन,” प्रत्येक नदी म्हणाली, “बाळाला पाजायला वाकणाऱ्या आईसारखी, तरुणाला मिठी मारायला वाकणाऱ्या तरुणीसारखी.”
विश्वामित्र आणि नद्या
भरत पलीकडे गेले
“भरतांचा सगळा जथा तुम्हाला पार करून गेला, की मग तुमचे पाणी पूर्वीसारखे वाहू द्या,” विश्वामित्र म्हणाले. “त्यांना इंद्रानेच पुढे धाडले आहे. पवित्र नद्यांनो, एवढी कृपा मी तुमच्याकडे मागतो.” अशा रीतीने भरत पलीकडे गेले. ऋषींनी नद्यांची मर्जी जिंकली होती. मग ते नद्यांशी पुन्हा एकदा बोलले. “भरभरून देणाऱ्या नद्यांनो, आता पुन्हा फुगून वाहा,” ते म्हणाले. “तुमची पात्रे काठोकाठ भरा, आणि वेगाने पुढे धावा.” सर्वांत शेवटी विश्वामित्र स्वतः पार जायला निघाले. “जलांनो, तुमच्या लाटा जोखडाच्या खालीच ठेवा,” ते म्हणाले. “घोड्यांच्या साजाला स्पर्श करू नका.” असे नद्यांच्या संमतीने ते पलीकडे गेले. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त ३.३३ वरून सांगितली आहे. ते सूक्त म्हणजे विश्वामित्र आणि नद्या यांचा संवाद. कोणती ऋचा कोणी म्हटली, ते सूक्तांच्या जुन्या अनुक्रमणीप्रमाणे दिले आहे. गोष्टीची पार्श्वभूमी निरुक्तातून (२.२४-२६) घेतली आहे. निरुक्त म्हणजे वैदिक शब्दांवरचा यास्कांचा जुना ग्रंथ. नद्यांनी आधी नकार दिला आणि मग वाट दिली, असे तो सांगतो. मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्यही ही गोष्ट अशीच सांगतात, आणि भरतांना ऋषींचे स्वतःचे लोक म्हणतात. बृहद्देवता (४.१०५-१०६) हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. त्यात म्हटले आहे, की ऋषी एका यज्ञासाठी आले होते, आणि त्यांच्यासोबत स्वतः सुदास राजा होता.