वेदांतील कथा
भृगू परलोकात
स्वतःला शहाणे समजणारे पुत्र
भृगू हे वरुणाचे पुत्र. वरुण म्हणजे योग्य रीतीचे रक्षण करणारा देव. भृगू वेदांत पारंगत होते. आपण वडिलांपेक्षा श्रेष्ठ आहोत, असे भृगूंना वाटे. देवांपेक्षा आणि इतर सर्व विद्वान ब्राह्मणांपेक्षाही आपण वरचे आहोत, असे ते मानत. वरुणाने हे पाहिले. “माझ्या मुलाला काहीसुद्धा कळत नाही,” तो मनात म्हणाला. “चला, त्याला समजेल असे करतो.” म्हणून वरुणाने आपल्या मुलाचा श्वास रोखून धरला, आणि भृगू बेशुद्ध पडले. त्या मूर्च्छेत ते परलोकात गेले. तिथे ते एकामागून एक सहा ठिकाणी पोहोचले.
भृगू परलोकात
माणसाला खाणारी माणसे
पहिल्या ठिकाणी एक माणूस दुसऱ्या माणसाचे तुकडे करत होता आणि त्याला खात होता. “हे काय विलक्षण!” भृगू म्हणाले. “हे काय असावे?” त्यांना उत्तर मिळाले, “आपल्या वडिलांना, वरुणाला विचारा. ते आपल्याला समजावून सांगतील.” दुसऱ्या ठिकाणी एक माणूस एका माणसाला खात होता. खाल्ला जाणारा माणूस ओरडत होता. तिसऱ्या ठिकाणीही एक माणूस एका माणसाला खात होता. पण खाल्ला जाणारा माणूस गप्प बसून होता. तो काहीच बोलत नव्हता. प्रत्येक ठिकाणी भृगूंनी विचारले, आपण हे काय पाहतो आहोत. आणि प्रत्येक ठिकाणी त्यांना तेच उत्तर मिळाले: वडील समजावून सांगतील.
भृगू परलोकात
शेजारी वाहणाऱ्या दोन नद्या
चौथ्या ठिकाणी दोन स्त्रिया एका मोठ्या खजिन्याची राखण करत होत्या. पाचव्या ठिकाणी दोन नद्या शेजारी शेजारी वाहत होत्या. एक रक्ताची नदी, आणि एक तुपाची. रक्ताच्या नदीवर एक काळा, नागडा माणूस हातात सोटा घेऊन पहारा देत होता. तुपाच्या नदीतून सोन्याची माणसे सोन्याच्या प्याल्यांनी हवे ते सगळे काढून घेत होती. या प्रत्येक ठिकाणी भृगू पुन्हा म्हणाले, “हे काय विलक्षण! हे काय असावे?” आणि प्रत्येक ठिकाणी त्यांना उत्तर मिळाले, “आपल्या वडिलांना, वरुणाला विचारा. ते आपल्याला समजावून सांगतील.”
भृगू परलोकात
मधाच्या नद्या
सहाव्या ठिकाणी पाच नद्या वाहत होत्या. त्या निळ्या आणि पांढऱ्या कमळांनी भरलेल्या होत्या. त्यांत पाण्याऐवजी मध वाहत होता. त्या नद्यांत नाच चालला होता, गाणी चालली होती, वीणा वाजत होत्या. अप्सरांचे थवेच्या थवे होते. सगळीकडे गोड सुगंध दरवळत होता, आणि मोठा गजबजाट होता. इथेही भृगूंनी विचारले, “हे काय विलक्षण! हे काय असावे?” आणि इथेही त्यांना उत्तर मिळाले, “आपल्या वडिलांना, वरुणाला विचारा.” मग भृगू तिथून माघारी फिरले, आणि वडिलांकडे आले.
भृगू परलोकात
वडिलांकडे परत
“बाळा, परत आलास?” वरुणाने विचारले. “हो बाबा, परत आलो,” भृगू म्हणाले. “पाहिलेस?” वरुणाने विचारले. “काय पाहिलेस?” “एका माणसाने एका माणसाचे तुकडे केले,” भृगू म्हणाले, “आणि मग त्याला खाल्ले.” “बरोबर,” वरुण म्हणाला. “या जगात काही लोक अग्निहोत्र करत नाहीत. अग्निहोत्र म्हणजे पवित्र अग्नीत दिलेली आहुती. मी तुला जे सांगतो आहे, ते त्यांना ठाऊक नसते. ते झाडे तोडतात आणि अग्नीत घालतात. परलोकात ती झाडे माणसांचे रूप घेतात, आणि उलट त्यांनाच खातात.”
भृगू परलोकात
पशू आणि धान्य
मग भृगूंनी खाल्ला जाताना ओरडणाऱ्या माणसाविषयी सांगितले. “तेच लोक स्वतःसाठी पशू शिजवतात,” वरुण म्हणाला, “आणि ते पशू ओरडतात. परलोकात ते पशू माणसांचे रूप घेतात, आणि उलट त्यांनाच खातात.” पुढे भृगूंनी तिसऱ्या माणसाविषयी सांगितले. तो खाल्ला जात असताना गप्प होता. “ते लोक तांदूळ आणि जव शिजवतात,” वरुण म्हणाला, “आणि तांदूळ-जव गप्प असतात, काहीच बोलत नाहीत. परलोकात तेच तांदूळ-जव माणसांचे रूप घेतात, आणि उलट त्यांनाच खातात.”
भृगू परलोकात
श्रद्धा आणि क्रोध
“चौथे काय होते?” वरुणाने विचारले. “एका मोठ्या खजिन्याची राखण करणाऱ्या दोन स्त्रिया,” भृगू म्हणाले. “त्या श्रद्धा आणि अश्रद्धा होत्या,” वरुण म्हणाला. “लोक देवांना श्रद्धेशिवाय जे अर्पण करतात, ते अश्रद्धेकडे जाते. श्रद्धेने जे अर्पण करतात, ते श्रद्धेकडे जाते.” मग भृगूंनी वडिलांना त्या दोन नद्यांविषयी सांगितले. “रक्ताची नदी म्हणजे ब्राह्मणाचे रक्त. त्याच लोकांनी ते काढलेले असते,” वरुण म्हणाला. “हातात सोटा घेऊन तिच्यावर पहारा देणारा तो काळा, नागडा माणूस म्हणजे क्रोध. ते रक्त हेच त्याचे अन्न. आणि तुपाची नदी म्हणजे अग्निहोत्रानंतर पळी धुताना माणूस जे पाणी ओततो, ते पाणी. त्यातूनच ती सोन्याची माणसे हवे ते सगळे काढून घेतात.”
भृगू परलोकात
माझी स्वतःची भुवने
सगळ्यात शेवटी भृगूंनी मधाच्या पाच नद्यांविषयी सांगितले. त्यांतली कमळे, नाच-गाणी, वीणा आणि अप्सरा, सगळे सांगितले. “ती माझी स्वतःची भुवने आहेत,” वरुण म्हणाला. “ती कशी मिळवता येतात?” भृगूंनी विचारले. “अग्निहोत्रानेच ती मिळतात,” वरुण म्हणाला. तेव्हा भृगू बोलले. “म्हणजे अग्निहोत्राशिवाय ही भुवने मिळवायला दुसरा मार्ग नाही,” ते म्हणाले. “आज मी उपवास करीन, आणि मग माझे स्वतःचे पवित्र अग्नी स्थापन करीन.” आणि अशा रीतीने भृगूंसाठी त्यांचे पवित्र अग्नी स्थापन झाले. ही गोष्ट जैमिनीय ब्राह्मणातून घेतली आहे (ओर्टेल यांच्या क्रमांकाप्रमाणे १.४२-४४). वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक. अग्निहोत्राचा महिमा सांगण्यासाठी तो ही गोष्ट सांगतो. पहिल्या पाच दृश्यांपैकी प्रत्येकासाठी वरुण अग्निहोत्रातली एक छोटी कृतीही सांगतो, जिच्यामुळे माणसाची त्यातून सुटका होते. शतपथ ब्राह्मणात (११.६.१) ही गोष्ट थोडक्यात आहे. तिथे वरुण भृगूंना पूर्वेला, दक्षिणेला, पश्चिमेला आणि उत्तरेला पाठवतो. तिथे माणसे माणसांचे तुकडे करून त्यांना खातात. मग वरुण त्यांना दोन स्त्रियांकडे पाठवतो; त्यांच्या मधोमध पिवळ्या डोळ्यांचा, हातात दंड घेतलेला एक काळा माणूस असतो. तिथे नद्या नाहीत. ती दृश्ये म्हणजे झाडे, गुरे, वनस्पती, पाणी, श्रद्धा आणि अश्रद्धा, आणि क्रोध.