वेदांतील कथा
विदेघ माथवाने पूर्वेला नेलेला अग्नी
तोंडातला अग्नी
ही शतपथ ब्राह्मणात सांगितलेली एक आख्यायिका आहे. फार पूर्वी विदेघ माथव आपल्या तोंडात एक अग्नी बाळगून होता. तो अग्नी होता वैश्वानर, म्हणजे सगळ्या माणसांचा समाईक अग्नी. माथवाचे कुलपुरोहित होते गोतम राहूगण ऋषी. गोतम त्याच्याशी बोलत, तेव्हा माथव उत्तर देत नसे. तोंड उघडले, तर अग्नी तोंडातून खाली पडेल, अशी त्याला भीती होती. म्हणून गोतम ऋग्वेदातल्या, अग्नीच्या स्तुतीच्या ऋचा गाऊ लागले. आपल्या ऋचांच्या शेवटी ते माथवाला त्याच्या नावाच्या पहिल्या भागाने हाक मारत. “हे ज्ञानी, तेजस्वी, बलवान अग्नी, यज्ञात आम्ही तुला प्रज्वलित करतो,” गोतमांनी गायले. “हे विदेघ!” पण माथवाने उत्तर दिले नाही.
विदेघ माथवाने पूर्वेला नेलेला अग्नी
‘घृत’ शब्द येताच
गोतमांनी दुसरी ऋचा गायली. “अग्नी, तुझ्या तेजस्वी ज्वाळा, तुझी झळाळती तेजे, तुझे किरण वर उसळतात. हे विदेघाऽऽऽ!” त्यांनी नाव लांबवून उच्चारले. तरीही माथवाने उत्तर दिले नाही. मग गोतम तिसरी ऋचा म्हणू लागले. त्यांनी एवढेच शब्द गायले होते: तं त्वा घृतस्नवीमह “तुपाने निथळणाऱ्या अग्नी, आम्ही तुला आवाहन करतो.” ‘घृत’ म्हणजे तूप. हा शब्द येताच अग्नी माथवाच्या तोंडातून भडकून बाहेर आला. माथव त्याला आवरू शकला नाही. अग्नी त्याच्या तोंडातून निसटला, आणि खाली जमिनीवर पडला. त्या वेळी माथव सरस्वती नदीच्या काठी होता.
विदेघ माथवाने पूर्वेला नेलेला अग्नी
अग्नी पूर्वेकडे निघाला
तिथून अग्नी पृथ्वी जाळत जाळत पूर्वेकडे निघाला. गोतम आणि माथव त्याच्या मागोमाग चालले. वाटेतल्या सगळ्या नद्या अग्नी जाळत पार करत गेला, फक्त एक सोडून. ती नदी म्हणजे सदानीरा, ‘सदा पाणी असलेली’. ती उत्तरेकडच्या पर्वतातून वाहत येते. म्हणून त्या काळी ब्राह्मण सदानीरा ओलांडत नसत, कारण अग्नीने ती जाळून पार केली नव्हती. पलीकडची जमीन शेतीला चांगली नव्हती, दलदलीने भरलेली होती, कारण अग्नीने तिची चव घेतली नव्हती. ही फार पूर्वीची गोष्ट. ब्राह्मण ग्रंथाच्या काळापर्यंत नदीपलीकडे पुष्कळ ब्राह्मण राहू लागले होते. त्यांच्या यज्ञांमुळे अग्नीने त्या जमिनीची चव घेतली होती, आणि ती शेतीला चांगली झाली होती. पण ती नदी अजूनही थंडच आहे, कारण अग्नीने ती कधीच जाळून पार केली नाही.
विदेघ माथवाने पूर्वेला नेलेला अग्नी
उत्तर का दिले नाही
माथवाने अग्नीला विचारले, “मी कुठे राहू?” “या नदीच्या पूर्वेला तुझे घर असेल,” अग्नी म्हणाला. ब्राह्मण ग्रंथ सांगतो, की ती नदी आजही कोसल आणि विदेह या दोन लोकांची सीमा आहे. हे लोक माथवाचे वंशज आहेत. मग गोतमांनी माथवाला विचारले, “मी हाक मारली, तेव्हा तू उत्तर का दिले नाहीस?” “अग्नी माझ्या तोंडात होता,” माथव म्हणाला. “तो खाली पडू नये, म्हणून मी उत्तर दिले नाही. पण ‘घृत’ हा शब्द येताच तो माझ्या तोंडातून भडकून बाहेर आला, आणि मी त्याला आवरू शकलो नाही.” ही गोष्ट शतपथ ब्राह्मणातून (१.४.१.१०-१९) घेतली आहे. वेदांचा अर्थ सांगणाऱ्या गद्य ग्रंथांपैकी हा एक; ही शतपथ ब्राह्मणातली एक आख्यायिका आहे. विधीत पुरोहित “तुपाच्या पळीने” हे शब्द जोडतो, त्या टप्प्यावर ब्राह्मण ग्रंथ ही गोष्ट सांगतो. शतपथाचे इंग्रजी अनुवादक एगेलिंग ‘विदेघ’ हे माथवाच्या लोकांचे आणि देशाचे नाव मानतात, आणि माथवाला त्यांचा राजा म्हणतात.